هو
شروع سال جديد و آغاز فصل بهار[ كه نماد اعتدال و تعادل است] و شكوفايي طبيعت هر كدام آموزههايي به همراه دارد و تلفيق و تقارن اينها با يكديگر نيز رهاوردهايي مضاعف به همراه خواهد داشت. نگرش به فصل بهار از منظري رويكردي آفاقي دارد و به پديدههاي ملموس و طبيعي محدود مي شود و از بُعدي رويكردي انفسي و وجودي مي تواند داشته باشد . مفهوم بهار تداعي تحولي دروني براي انسان است و در دعاي تحويل سال نيز ميخوانيم: « يا محوّل الحول و الاحوال ، حوّل حالنا الي احسن الحال » و اين « احسن حال » انسان را آنگونه كه قرآن ميفرمايد به « احسن عمل » سوق مي دهد
كه هدف از خلقت و مرگ و زندگي موفقيت انسان در عرصة « احسن عمل » مي باشد كه قرآن مي فرمايد: «الذي خلقَ الموت و الحياة ليبلوكم ايّكم احسن عملاً » ، ( كسي كه مرگ و زندگي را آفريد تا شما را بيازمايد كه كداميك نيكوكردارتر و او پيروزمند آموزگارست)،(ملك ، 2).
بهار طبعيت بر بهار جان آدمي دلالت مي كند كه : « دم به دم در تو خزان است و بهار »
دعاي تحويل سال چهار مطلب را بيان مي كند:
اوّل : اصل تحوّل را در ابعاد و ساحتهاي مختلف مطرح مي كند. تقليب و تحول در قلب و ديده و شب و روز در آفاق ، خودِ قلب به معني برگرداندن يا وارونه نمودن و از وجهي به وجه ديگر تغيير دادن مي باشد . ويكتور هوگو مي گويد: « بهار بهشت موقت است» و باز در فرازي ديگر از كتاب بينوايان مي نويسد: « هيچ چيز ستودني تر از سبزه اي نيست كه باران چهره اش را شسته است . » مولانا مي گويد: « بر ماهيان تپيدن دريا مبارك است». عبارت « تپييدن دريا » بسيار دلنشين و نكتهدار مي باشد.
بر طبق اين دعا و آنگونه كه در حكمت متعاليه نيز مطرح است جهان در عين سكون از دگرگوني و تحول مستمر برخوردار است، قرآن نيز در دو آيه به اين مطلب اشاره نمودهاست:
1) آيه شريفه : « كل يوم هو في شأن » ، ( هر روز او در شأن و كاري است .) ، (رحمن ،29) ( و مراد از روز نيز هر لحظه مي باشد كه : اگر نازي كند از هم فرو ريزند قالبها ).
اي زلال چشمـه سـاران از تـوصـاف اي زتـو تكـوين لفظ نـون و كـافي
آفــرينش را ز تــو بــود و نـمـود بنـده ات هـرچه نمـود و هرچه بود
هستـي نفس همـه كـون و مكــان كـردي از تكوين « ان اُعرف » عيـان
كــاخ ابــداع از تــو شـد آراسته خـــاك افتـاده فلــك بــرخـاسته
« طين لازب » از تو شد صورت پذير آدم از صنــع تــو مــاهيت پـذيـر
از تو مسجود ملـك شد تـوده گـل تا عـطا كــردي مـر او را آب و دل
حـكمتت آراست كــاخ خاكــدان از بلنــد و پست و پيــدا و نهــان
آدمـي را حـكمتت تكــريــم داد خـلعتش از« احـسن التقــويـــم» داد
عابد ، ماه در محاق ، ص 1
2) آيه شريفه : « افعيينا بالخلق الاول بل هم في لبس من خلق جديد» ، (آيا از آفرينش نخستين درمانده بوديم؟ هرگز! بلكه ايشان از آفرينش جديد شك و شبهه دارند) ،(ق، 15). تنها چيزي كه تغيير نمي كند خود اصل تغيير مي باشد . و به گفته هراكليتوس : « هيچ چيز جز دگرگوني پايدار نمي ماند» .
هـر نفـس نـو مي شود دنيا و ما بـي خبـر از تــو شدن انـدر بقـا
عمر همچون جوي نو نو مي رسد مستمـري مـي نمـايــد در جسـد
مثنوي معنوي ، دفتر اول ، ابيات : 1144 - 1145
دوم : محور تحول : همانگونه كه جهان متحول مي شود و به تعبير مولانا « غلغلهاي است در جهان»
باغ سلام مي كند سرو قيام مي كند سبزه پياده مي رود غنچه سوار مي رسد
ديوان شمس
اين شكوفايي و حيات دوباره زمين از يك طرف ما را به خاكي بودن دعوت مي كند كه :
در بهـاران كي شود سرسبز سنگ خاك شو تا گـل بـر آید رنگ رنگ
مثنوی معنوی ،دفتر اول
ای برادر چو عاقبت خاک است خاک شو پیش ازآن که خاک شوی
سعدی
از طرفي از خاك بودنمان را يادآور مي شود كه : « منها خلقنا كم و فيها نعيدُ كم و منها نخرجكم تاره اُخري » ، ( از آن [ خاك ] شما را آفريده ايم ، و به آن بازتان مي گردانيم ؛ و بار ديگر از آن بيرونتان مي آوريم ) . ( طه ، 55 )
زخــاك آفــريدت خداوند پاك پس اي بنده افتادگي كن چـوخـاك
و از نگاهي ديگر يادآور حشر و خروج ديگر بار از اين خاكدان مي باشد كه : « اَخرجت الارض اثقالها » ، ( زلزله ، 2 )
فـرو شدن چـو پديدي بـرآمدن بنگر غروب شمس و قمر را چرا زيان باشد
كدام دانه فرو رفت در زمين كه نرست چـرا به دانـه انسانت اين گمـان باشد ؟
ديوان شمس
رسول گرامي اسلام (ص) مي فرمايد : « اذا رأيتم الربيع فاكثرواْ ذكر النّشور » ، ( وقتي بهار را ديديد قيامت و برخاستن از قبور را بيشتر ياد كنيد )
مولانا در دفتر پنجم مثنوي گويد :
رازها را مي كند حق آشكـار چـون بخواهد رست تخــم بـد مكـار
اين بهار نو زبعد بـرگ ريز هست بــرهــان وجــود رستخيــز
در بهار آن سرّها پيدا شود هر چه خورده ست اين زمين رسوا شود
بردمـد آن از دهــان و از لبش تــا پــديــد آرد ضمير و مــذهبش
سرّ بيخ هــر درختي و خورش جملگـي پيــدا شـود آن بــر ســرش
هر غمي كز وي تو دل آزرده اي از خمــار مي بـود كــآن خورده اي
ليك كي داند كه آن رنج خمار از كــدامين نــي بــر آمــد آشكــار
اين خمار اشكوفه آن دانه است آن شناسد كــآگــه و فــرزانــه است
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم ، ابيات : 3971 – 3977
انسان نيز محتاج تحول و چگونه بودن و شدن است . ما نوعاً زندگي خود را در سه محور كلّي: خواستن ، داشتن و انجام دادن خلاصه مي بينم ولي اين سه اگر همراه با «بودن» و «شدن» متعالي نباشند ارزشي في نفسه نخواهند داشت بلكه غالباً موجب خسران نيز خواهند بود .
مرحوم قيصر امينپور گويد:
بفرمائيد تا فروردين شود اسفندهاي ما نه بر لب بلكه بر دل گل كند لبخندهاي ما
ج) آواي توحيد: دعا به صورت موكّدي بر توحيد افعالي اشاره دارد كه منشأ اين تغيير و تحولات خداست و آن هم خداي « واحد قهار» كه « له ملك السموات و الارض و ما بينهما » ، ( زخرف ، 85) و نيز : « لم يكن له شريك في الملك » ، ( اسراء ، 111 ) نه اينكه هر كدام از اينها خدايي براي خود داشته باشند . مولانا در مثنوي مي گويد:
حال عارف اين بود بيخـواب هم گفت يـزدان «هم رقود» زين مَرم
خفتـه از احـوال دنيـا روز و شب چـون قلــم در پنجه تقليب رب
آنكــه او پنجه نبينــد در رقــم فعــل پنــدارد به جنبش از قلم
شمّه اي زين حال عارف وا نمود عقل را هم خواب حسي در ربود
رفته در صحراي بي چون جانشان روحشــان آســوده و ابـدانشان
وز صفيــري بــاز دام اندركشي جمله را در داد و در داور كشـي
چونك نــور صبحدم سـر برزند كـركس زرين گــردون پر زند
«فــالق الاصبـاح» اســرافيل وار جمله را در صورت آرد زآن ديار
روحهـاي منبسط را تــن كند هـــر تنــي را بــاز آبستن كند
مثنوي معنوي ، دفتر اول، ابيات : 392-399
4) هدف تحول : ( محوّل اليه ) : هدف اين تحول عظيم كه از اعماق طبيعت آغاز شده و به حالات انسان رسيده است تكامل و ارتقاي انسان و نهايتاً در بينش وحياني ، رسيدن او به مقام قرب مي باشد . در رويكرد وحياني انقلاب دروني وقتي ارزش و اثر دارد كه « الي الله» باشد و اين حركت در قرآن با كلمه « صير» و « صيرورت» بيان شده است كه غير از « سير » است كه در اجرام آسماني و زميني وجود دارد و به معني تحول و از مرحله و منزلتي به منزلت ديگر نائل شدن و تكامل يافتن است و عصاره حكمت عملي نيز به تعبير اهل معرفت در همين «صيرورت » خلاصه شده است . نهايت صيرورت انسان لقاي
حق است « و لكلّ وجهة هو مولّيها» ، ( و هر يك از جهتي است كه خداوند روي آورشان گردانده)، (بقره ، 148).
و اين نيل و لقا در قرآن با عبارات گوناگوني بيان شده است مانند: فرار الي الله ، رجوع اليالله، حشر الي الله ، قلب الي الله و هجرت الي الله كه هر كدام واقعاً قابل تأمّل هستند. در ارتباط با هجرت در آيات متعددي از قرآن به اين اصل اشاره دارد . در سورة نساء مي فرمايد: « ... و من يخرج من بيته مهاجراً الي الله و رسوله ، ثم يُدركه الموتُ فقد وقع اجره علي الله و كان الله غفوراً رحيما » ، ( هر كس كه از خانه و كاشانه خويش به عزم هجرت در راه خدا و پيامبرش بيرون رود ، سپس مرگش فرا گيرد ، حقا كه پاداش او بر خداوندست و خداوند آمرزگار مهربان است) ، ( نساء ، 100)
تفاوت بين « صيرورت » و « هجرت » در اين است كه در صيرورت ، انسان از نوعي به نوعي و از مرتبه اي به مرتبه اي ديگر متحول مي شود.
گـر مـرد رهي راه نهان بـايـد رفت صد بـاديـه را به يك زمان بـايـد رفت
گـر مي خواهي كـه راهت انجام دهد منـزل همـه در درون جـان بـايـد رفت
عطار
ولي در هجرت ، به نحو فرار از چيزي يا جايي به سوي چيز يا جاي ديگرست بنابراين در هجرت بايد گريز و گرايش مبدأ و مقصدي داشته باشند. قرآن در اين رابطه مي فرمايد: «والرّجز فاهجر » ، ( از پليدي ها و رذيلت ها به سوي فضيلت ها هجرت كن ) ، ( مدثر ،5) .
در تفسير آية شريفة : « و من يخرج من بيته مهاجراً الي الله و رسوله ... » ، ( نساء ، 100) در بعضي از تفاسير ، بيت را به خانه نفس و انانيت انسان تطبيق داده اند كه بايد از اين خانه خارج شد .
اندر ره محبوب سفر بايد كرد از خـويشتن خویش گـذر بـايـد كـــرد
هر معرفتي كه بوي هستي دارد ديوي است به ره از آن حذر بايد كرد
ديوان امام خميني (ره)
و تاريخ هجري هر كس از لحظه سير دروني او آغاز مي شود و هر اندازه در اين راه ، رفته باشد و سالك اين راه باشد عمر او امتداد مي يابد و عمر هر كس متناسب با هجرت او ميباشد . اگر اين هجرت نباشد عمري هم به معني واقعي كلمه نيست.
عمر و مرگ اين هر دو با حــق خوش بوَد بــي خدا آب حيـات آتـش بود
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم، بيت : 771
خواجه عبد اله انصاری گوید: الهی ! نه جز از شناخت تو شادی است و نه جز از یافت تو زندگانی،زندگانی بی تو مرگی است و زندگانی با تو زندگی جاودانی است.
مولانا در غزلي در ديوان شمس به فرا رسيدن بهار و تماشاي جان توأمان اشاره نموده است:
پنهان مشو كه روي تو بر ما مبارك است نظّــاره تــو بر همه جــانها مبارك است
يك لحظه سايه از ســر مــا دورتـر مكـن دانسته اي كه ســايه طــوبي مبارك است
اي نو بهــار حسن بيا كـــآن هواي خوش بر باغ و راغ و گلشن و صحرا مبارك است
اي بستگان تــن به تمـاشـاي جــان رويد آخر رسـول گفت تمــاشــا مبارك است
نقشي كه رنگ بست از اين خاك بي وفاست نقشي كه رنگ بست ز بالا مبــارك است
بــر خاكيان جمـــال بهــاران خجسته باد بـر مـاهيان تپيـدن دريــا مبــارك است
دل را قــرار نيست كه از شــوق دم زنــد جان سجده مي كند كه خدايا مبارك است
سخن از مبارك بودن و بهار و سبزي و طراوت و نهايتاً نتيجه گيري مهم مولانا كه حالا كه جان تازه اي در كالبد تن دميده شده است بستگان تن نيز نو شدن جان و جامه را ببينند و به تماشاي جان بروند . تماشا از ريشه « مشي» به معني راه رفتن مي باشد و چون اين راه رفتن نگريستن به مناظر را نيز به همراه دارد تدريجاً تماشا به معني نگاه كردن به كار رفته است . سعدي گويد:
اي تماشــاگاه عالم روي تـو از چه رو بهــر تمـاشا مي روي ؟
مي نوازي بنده را يا مي كشي مي نشيني يك نفس يا مـي روي ؟
گرچه آرام از دل ما مي بـري همچنين مي رو كه زيبا مي روي !
يا در غزل معروف خود مي گويد:
شمع را بايد از اين خانه برون بردن و كشتن تا كه همسايه نداند كه تو در منزل مايي
كشتن شمـع چـه حاجت بود از بيم رقيبان پرتو روي تو گويد كه تو در خانه مايي
روز صحرا و نشاط است و لب جوي و تماشا در همه شهر دلي نيست كه ديگر بربايي
همچنين مي توان گفت : تماشا يك منش و روش نگاه مي باشد آنگونه كه امام حسين (ع) ميفرمايد: « من دلائل العالم انتقاده لحديثه و علمه بحقائق فنون النظر » ، (تحف العقول ) عارفان توصيه و تأكيد داشتند كه هر منظري شما را دلباخته نسازد ، حتي بعضي از بزرگان موقع راه رفتن از نگاه به اطراف عمداً پرهيز داشتند و حتي بعضاً اگر صداي بلندي هم مي شنيدند نگاه نمي كردند. از نظر عرفا شرط فعال شدنِ حواس دروني استفاده سنجيده از حواس بيروني مي باشد وقتي حواس ظاهري كنترل شوند حواس باطني شكوفا ميشوند. « اين ديده وري وراي ديده است» . مولانا گويد:
پنج حسّي هست جز اين پنج حس آن چو زرّ كان و اين حسها چو مس
انــدر آن بـازار كــاهلِ محشرند حسّ مس را چون حس زر كي خرند
حس ابدان قوت ظلمت مي خورد حس جــان از آفتــابي مــي چـرد
مثنوي معنوي ، دفتر دوم ، ابيات: 49-51
دكتر شريعتي در فصل « در باغ ابسرواتوار» كتاب « هبوط در كوير » مينويسد: در باغ خلوت نشسته بودم و مجسمه اي در مدخل باغ بود، دوست سوم ما نيز به باغ آمد ، دختر خاموش مرموزي به باغ آمد كه چشمهايش حرف مي زدند. در ادامه مي گويد: خواننده بايد بداند كه من اين جمله را در چه سطحي و با چه معناي مي گويم... يك مانتو جير ساده ، به رنگ خرمايي بي حالتي ، هميشه همدم اندامش بود ... هيچگاه چشمم جز اين مانتوي خرمايي رنگ سربي را بر تن او نديد . او به اندازه اي پر از وجود و مملو از بودن بود ، چنان حضوري نيرومند داشت كه تنها يك نگاه عاميانه و چشماني كودن و ابله در
حضور او مي توانست متوجه كفش و جوراب و رنگ پيراهن و دامنش باشد و چشمهاي من تا اين اندازه بي شعور نبود . ( هبوط در كوير ، ص 381) .
حافظ در غزلي ناظر به اين مطلب مي گويد:
منم كه شهره شهرم به عشق ورزيدن منم كه دين نيالوده ام به بد ديدن
مولانا در حكايت اژدها و مارگير نيز بر اين مطلب اشاره دارد كه انساني كه تماشايي ترين منظره عالم است در پي تماشا كردن به اژدهاست و چقدر اين كار انسان تعجب انگيز است . « افسوس كه بر گنج شما پرده شمائيد».
صد هزاران مار و كوه حيران اوست او چرا حيران شده است و ماردوست
مثنوي معنوي ، دفتر سوم ، بيت : 1002
انساني كه «خليفة الله» است و نمايشگر خدا مي تواند باشد دنبال تماشا كردن به ديگران است.
گر صورت بي صورت معشوق ببينيد هم خواجه و هم خانه و هم كعبه شمائيد
ديوان شمس
در روي خود تفرج صنع خداي كن آئينــه خـــداي نمـــا مي فـــرستمت
بزرگترين اشتباه شيطان نيز اشتباه در نگاه بود . مولانا گويد:
خواجه را جان بين ، مبين جسم گران مغـز بين او را مبينش استـخوان
خــواجه را از چشــم ابليـس لعيـن منگر و نسبت مكن او را به طين
مثنوي معنوي ، دفتر ششم ، ابيات: 3187-3188
قرآن به ما هم توصيه مي فرمايد كه : « ولاتتّبعوا خطوات الشيطان » ، ( از گامهاي شيطان پيروي نكنيد) ، ( بقره ، 168 ) .
سخن از ارزش نگاه و نسبتش با متعلَّق آن است و ارزش انسان نيز بخاطر محوريتي كه نگاه در ادراك و معرفت انسان دارد متناسب با نگاه خواهد بود .
بعد از اين ما ديده خواهيم از تو بس تا نگيرد بحـر را خـاشــاك و خس
ساحران را چشم چون رست از عمي كف زنـان بـودند بي اين دست و پا
عارفان را سرمه اي هست آن بجوي تا كه دريا گردد اين چشم چو جوي
چشـم دريا ديگــرست و كف دگر كف بهــل از ديده دريـــا نگــر
مثنوي معنوي ، دفتر ششم ، ابيات : 2311-2312
جنبش دريـــا ز كفهـا روز و شب كف همــي بيني و دريــا نـه عجب
ما چـو كشتي ها به هم بر مي زنيم تيـــره چشميــم و در آب روشنيـم
اي تو در كشتي تن رفته به خواب آب را ديـــدي نگـــر در آب آب
آب را آبي است كــو مي راندش روح را روحـي است كو مي خواندش
مثنوي معنوي ،دفتر پنجم ، بيت : 1907 و دفتر سوم ، ابيات : 1270-1274
مولانا در فرازي ديگر مي گويد: پيامبر (ص) آن سرمه را به چشم زده بود و نهايتاً به مرتبتي رسيده بود كه : « ما زاغ البصر و ما طغي » ، (ديدهاش كژتابي و سرپيچي نكرد) ، (نجم، 17)
به تعبير ابن عربي : « و ليس في المنازل اعلي منها ينالها محمد (ص) » ، ( فتوحات مكيه ، باب 337) .
اي ديـده ات به سرمه « مازاغ » مكتحـل اي پيكـرت به كسوت تطهيـر محترم
خورشيد طلعت تو چو كرد از افق طلوع بستـرد از فضـاي جهــان دوره ظلَـم
از بــاد انتقـاد تـو اي آب زنـدگـــي آتش فسرد و بر سر بت ريخت خا رغـم
اي جامه جلال تو را « قـل كفي » طــراز وي دفتر كمـال تـو را « طاوها » رقـم
وصف تـو ما يليق نشايد از آن كـه هست ذات مقـدس تــو منزّه زكيف و كـمّ
اي فـرّخ امتـي كـــه رسـولش زاقتـدار بــر ذروه « دني فتدلي » زنــد علْـم
اديب بيضايي
چشمي ارزشمند است كه وقتي به دريا نگاه مي كند كف را از دريا تميز دهد و ژرفا نگر باشد. ظاهربين و كوته نظر نباشد ، تن شناس نباشد بلكه جان شناس و جان بين باشد .
ديدن روي تو را ديده جان بيـن بايد وين كجا مرتبه چشم جهان بين من است
قــاضياني كه به ظــاهر مــي تنند حكـــم بـر احوالِ ظــاهر مـــي كنند
ما كه باطن بين جملــه كشــوريم قلب بينـيـم و بـــه ظاهــر ننگـــريم
مثنوي معنوي ، دفتر چهارم ، ابيات : 2174-2175
از ديگر نكات بسيار مهم نگاه آن است كه به تعبير نيكوس كازانتزاكيس : « دنيا رمزي دارد و آن اينكه خدا و شيطان غالباً در يك چهره ظاهر مي شوند »و شخص بصير فريب شيطان را در جلوه هاي اغواگرش نمي خورد .
مولانا ضمن حكايتي در مثنوي مي گويد: سلطان محمود به صورت ناشناس ، شب هنگام در شهر مي گشت تا از وضعيت شهر با خبر شود، شبي مي بيند چند نفر با هم مشغول صحبت هستند ، نزد آنها مي رود و احوال پرسي مي كند و مي فهمد كه آنها تصميم دزدي دارند ، مي گويد : مرا هم با خود همراه سازيد. «گفت شه من هم يكي ام از شما » . گفتند : ما هر كداممان هنري منحصر به فرد داريم . يكي گفت : هنر من در چشمهايم مي باشد . « جمله خاصيت مرا چشم اندرست» . هر كس را در شب ببينم روز او را مي شناسم ، ديگري گفت : من در كمند اندازي آنچنان ماهر هستم كه كمندم رد خور ندارد و هر كدام هنر خود را
بيان كردند ، از سلطان محمود كه نمي شناختند پرسيدند از دست تو چه كاري بر مي آيد؟ « مر ترا خاصيت اندر چه بوَد !» در پاسخ گفت: خاصيت من در ريشم است كه هر كس گير بيفتد وقتي من ريشم را تكان بدهم از آن رهايي يابد.
گفت در ريشم بوَد خاصيتم كه رهانم مجرمان را از نِقم
مثنوي معنوي ، دفتر ششم ، بيت 2837
ديگران گفتند: حال كه اينطور شد اصلاً قطب و رئيس ما تو هستي كه اگر گرفتار شديم موجب خلاصي ما شوي ! خلاصه آنها به دزدي رفتند و پس از آنكه كار خود را انجام دادند به خانه هاي خود بازگشتند . فرداي آن روز سلطان محمود [ كه شب هنگام با دزدان همراه بود و آنها را مي شناخت ] گفت : بروند و آنها را دستگيرشان كنند، وقتي دزدان پس از دستگير شدن به حضور وي در لباس سلطاني رسيدند آن كه اگر در شب كسي را مي ديد روز او را ميشناخت گفت:
وقت آن شد اي شه مكتوم سِير از كرم ريش بجنباني به خير
مثنوي معنوي ، دفتر ششم ، بيت 2909
مولانا در ادامه و در نتيجه گيري از حكايت مي گويد:
هر يــكي خــاصيت خود وا نمـود آن هنــرها جملــه بدبختــي فـزود
آن هنــرها جمــله غــول راه بــود غيــرچشمي كــو ز شــه آگــاه بود
آن هنــرها گـــردن مـــا را ببست زآن منــاصب سـر نگوساريم و پست
آن هنــر في جيــد نــاحبــل مسد روز مـــردن نيست زآن فنــها مــدد
جر همان خاصيت آن خوش حـواس كه به شب بود چشم او سلطان شناس
مثنوي معنوي ، دفتر ششم ، بيت 2910-2915
غرض اينكه مولانا گويد:«اي بستگان تن به تماشاي جان رويد» ، بدن ، پوسته مغزست ، برخي جسمشان آنقدر حجيم و ضخيم شده است كه ديگر اين شخص يكپارچه حجاب و تيرگي است و متقابلاً كساني نيز روحشان چنان شفاف است كه گوئي اصلاً تني در ميان نيست.
پس بزرگان اين نگفتند از گزاف جسم پاكان همچو جان افتاده صاف
گفتشـان و نفسشـان و نقششـان جمله جــان مطلق آمــد بـي نشان
مثنوي معنوي ، دفتر اول ، ابيات: 2000-2001
و اگر كسي در خود مداقه داشته باشد مي تواند دريابد كه روح و جانش فروغ بيشتري دارد يا جان او سنگيني بيشتري دارد . مولانا در فرازي ديگر از مثنوي مي گويد:
عفـو كن زير بندگان تن پرست عفو از درياي عفو اوليترست
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم ، بيت 4175
« بندگان تن پرست» وصف الحال غالب انسانهايي است كه طبيعت حيواني بر فطرت الهي آنان غالب گشته است و انسان تا « تن را چرب و شيرين مي دهد » گوهر جان را فربهي نخواهد يافت . قرآن در سروه شمس پس از 11 قسم كه در كل آيات قرآن منحصر به فرد است ميفرمايد: « قدافلح من زكّيها » ، (رستگار شد كسي كه گوهر جان خود را فربه نمود . ) ، (شمس ،9) «زكّيها» از ريشه «زكوه» به معني افزودن و فربه ساختن مي باشد، نقطه مقابل كسي است كه اين گوهر متعالي را در زير تلّ اميال و آمال و گرايشهاي متداني مدفون مي سازد . «... و قدخاب من دسّيها » ، ( ... و مغبون و زيانكار شد كسي كه اين گوهر
را مدفون ساخت )، (شمس ،10) و اگر گوهر جان مدفون و مخفي باشد ديگر امكان تماشايش نخواهد بود ، كسي كه اهل دسيسه باشد اصلاً دغدغه رؤيت و تماشا براي او مطرح نيست او به روزمرّگي و تكرار ملال آور عادت كرده است و اين نوع زندگي برايش محوريت دارد . آنچه اولياي دين و بزرگان و مشخصاً مولانا توصيه كرده اين است كه : سرمه اي بجو و به تماشاي جان برو و آن را بالنده ساز .
دنيايي بس فراتر از دنياي تن به نام دنياي جان وجود دارد، با كشف و گسترش دادن قلمرو وجودي خودمان به واقع فربه شويم نه اينكه آماس كنيم . به تعبير «كريستف كلمب» جزيرهها و سرزمينهاي ناشناخته وجود و هستي خود باشيم، علامه حسن زاده ميفرمايد: «حسن ستاره شناس شد خودشناس نشد.»
ويكتورهوگو مي گويد : « عظيم تر از دريا آسمانست و عظيم تر از آسمان جان آدمي»
اَتز عم انّك جِرم صغير و فيك انطوي العالم الاكبر
و انت الكتاب المبين الذي بـاَ حـرفه يُظهر المضمر
منسوب به اميرالمؤمنين (ع)
خيزيد عاشقان به سوي آسمان رويم ديديم اين جهان ، به سوي آن جهان رويم
اين دنيا را كه ديديم ، به تعبيري زيادش هم كم است :
امتحان كرديم سال و ماه را زندگي آش دهن سوزي نبود
دنبال دنياهاي ديگر باشيم و آنها را در سپهر جان رصد و كشف كنيم
از آموزه هاي مهم نوروز و بهار گذران عمر است كه در هر حال مي گذرد ، مي گويند : واعظي در انتهاي سخنانش مي گفت : وقت تمام شد ، وقت تمام خواهد شد ! كه اشاره اي به اتمام عمر و فرصت حيات بود : « و جاءت سكرة الموت بالحق » ، ( سوره ق ، آيه 20 )
سرمايه زكف رفت و تجارت ننموديم جز حسرت و اندوه متاعي نخريديم
سود جهان گذاشتي بود خلق را عمر عزيز بر سر سوداي از آن گذشت
چند روز پيش در محضر استاد بزرگ و بزرگوارم دانشمند و فرهنگ بان نامدار معاصر «استاد خرّمشاهي » سخن از كتاب تدوين يافته اخيرشان بود كه فرمودند : در انتخاب نام كتاب قدري انديشيدم و عنوان « دو راهه منزل » را با وامگیري از بيت :
فرصت شمار صحبت كز اين دو راهه منزل چون بگذريم ديگر نتوان به هم رسيدن
از لسان الغيب انتخاب كردم چرا كه مي پندارم قسمت اعظم اين « فرصت سبز حيات » سپري شده است . نيز ياد دارم در حضور گرامي دانشمند اجلّ و استاد استادان دكتر سيد منوچهر مرتضوي كه فرمود : اين روزها آيات ، احاديث ، عبارات و اشعار زيادي از ذهن و ضميرم خطور مي كند ولي شايد بيشتر از همه اين مصرع مولانا ذهنم را مشغول كرده است كه : « اي دل چه انديشيده اي در عذر آن تقصيرها ؟ » عمر هر دو عزيز بلند و با بركت تر باد !
اگر ما عيد را خرج بدن كنيم آن را ارزان فروخته ايم. انسان در تشخيص سود و زيان بعضاً بلكه غالباً دچار اشتباه مي شود، يافتن جان و بقاي ابدي براي انسان از نگاه عرفا هدف زندگي ماست و اين بازيافت با الهي زيستن تحقق مي شود كه خداوند « نزديكتر از من به من است » ولي من از او دورم ! « ينادون من مكان بعيد »
بردو چشم من نشين اي آنكه از من من تري تا قمـر را وا نمايم كز قمر روشن تري
مراد دل از تماشاي باغ عالم چيست ؟ به دست مردم چشم از رخ تو گل چيدن
ما را به باغ هستي آورده اند كه در آن به محبوب و معشوق خود خيره شويم نه به اشياء و اشخاص ، آنها فقط وقتي ارزش دارند كه به عنوان ابزار و وسيله اي در بهتر ديدن آن محبوب ازلي به كار آيند نه اين كه به خودشان به عنوان يك غايت و هدف نگريسته شود . قرآن در مورد حضرت ابراهيم (ع) مي فرمايد : « و كذلك نري ابراهيم ملكوت السموات و الارض وليكون من الموقنين »(ما به ابراهيم (ع) ملكوت آسمانها و زمين را مي نمايانيم تا از اهل يقين باشد.)، (انعام ، 75) و به ما نيز توصيه مي فرمايد : « اولم ينظرواْ في ملكوت السموات و الارض »، (آيا در ملكوت آسمانها و زمين نگاه نمي
كنند ؟ ) ، ( اعراف ،184).
عرفا در ترغيب به نگاه به ماورا طبيعت از جان مثال مي زنند كه پيدا و پوشيده است و بيصورت مي باشد « همچو جان پيدايي و پوشيدهاي » مولانا هم در مثنوي و هم در ديوان شمس در موارد پرشماري از «جان » استفاده نموده است.
جان زهَجر عرش اندر فاقه اي تن زعشق خاربن چون ناقه اي
جان گشاده سوي بالا بالها تن زده اندر زمين جنگالها
مثنوي معنوي ، دفتر چهارم ، ابيات : 1545-1546
در غزل معروف :
آمده ام كه سر نهم عشق تو را به سر برم گر تو بگويي ام كه ني ، ني شكنم شكر برم
در ادامه گويد :
آمده ام چو عقل و جان از همه ديده ها نهان تـا پــي نــور ديدگان مشعله نظــر بـرم
اين غزلم جواب آن باده كه داشت پيش من گفت بخور ! نميخوري پيش كسي دگر برم
ديوان شمس
مولانا در موارد متعدد مي گويد : عشق بر بي صورت است نه صورت :
هين رهـا كــن عشق هـاي صورتي عشق بر صورت نه بر روي سـتي
آنچـه معشوق است صورت نيست آن خواه عشق اين جهان خواه آن جهان
آنچـه بـر صورت تو عاشق گشته اي چون برون شد جان چرايش هشته اي
صورتش برجاست اين سيري زچيست ؟ عاشقا وا جو كه معشوق تو كيست ؟
مثنوي معنوي ، دفتر دوم ، ابيات : 702- 705
و از اينجا عزيميت مهم و اصلي آغاز مي شود .
شهريار نيز پس از اينكه بارقه هايي به او برخورده و متحول نموده بود اين احساس را نسبت به معشوق مجازي خود داشته است . مرحوم مطهري در كتاب فطرت از قول وي نقل مي كند كه : با عشق او زندگي مي كنم و ديگر التفاتي به خود معشوق ندارم.
تمناي و صالم نيست عشقم را مگير ازمن به دردت خو گرفتم نيستم در بند درمانت
مولانا مي گويد : شاعران نوعاً از جفاي يار ناليده اند اگر معشوق و فادار باشد شخص عاشق علاقه اش به او افزونتر مي شود . اين وفاداري بر صورت و ظاهر معشوق تاثيري نمي گذارد ولي علاقه عاشق به معشوق بيشتر مي شود .
چون وفا آن عشق افزون مي كند كي وفا صورت دگرگون مي كند!!
پر تو خـورشيد بر ديـوار تافت تابش عــاريتي ديــوار يــافت
بر كلوخي دل چه بندي اي سليم و اطلب اصلي كــه پايـد او مقيم
اي كه تو هم عاشقي بر عقل خويش خويش بر صورت پرستان ديده بيش
پرتو عقل است آن بــر حسّ تـو عــاريت مي دان ذهَب بــر مسّ تو
مثنوي معنوي ، دفتر دوم ، ابيات : 709-711
پس معلوم مي شود علاقه به متعلّق بي صورت است و اينها در واقع به آن واقعيت بيصورت مي رسند كه در عرفان مطرح است و تمامي عشقها در واقع به آن معشوق ازلي و ابدي تعلق دارد و در مصاديق و تطبيقات بعضاً انسان راه راگم مي كند و بيراهه مي رود .
مولانا در حكايت اوّل مثنوي اين مفهوم را از منظري ديگر مطرح مي كند و مي گويد : عشق كنيزك كه به صورت و ظاهر زرگر دلباخته بود و با زوال صورت ، عشق او نيز نسبت به زرگر فروكش مي كند در واقع عشق نبود :
عشق زنــده در روان و در بصــر هــر دمي باشد ز غنچه تازه تر
عشق آن زنده گزين كو باقي است از شراب جانفرايت ساقي است
مثنوي معنوي ، دفتر اول ، ابيات : 218-219
عشــق بـر مــرده نبــاشد پايدار عشـق را بـرحيّ جان افـزاي دار
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم، بيت: 3272
و مي گويد: به تماشاي امور پايدار برويد نه ناپايدار « هر آنچه نپايد ، دلبستگي را نشايد » از نگاه عرفا كه مطابق واقع نيز مي باشد هر آنچه وابسته به تن باشد نا پايدارست و زائل. آنها از جنس و سنخ « ما عندكم » به تعبير قرآن مي باشند كه زوال پذيرند ، دارايي واقعي نيستند . حتي غالب دانش هاي ما واينكه تمامي معلومات اغلب آدميان نيز از امور مربوط به تن ميباشند و جز حجاب و حايل بودن نتيجهاي ندارند. حتي علم توحيد نيز ميتواند از خاستگاه تن نه جان نشات بگيرد ومی تواند در جان و قلب سلیم ریشه دواند :
من آنچه خوانده ام همه از ياد من برفت الاّ حديث دوست كه تكرار مي كنم
مولانا باز در نكته يابي واقع نگرانهاي مي گويد:
تا تو تن را چرب و شيرين مي دهي جــوهــر خود را نبيني فـربهي
گــر ميان مشــك تن را جا شود روز مــردن گنــد او پيدا شـود
مشــك رابر تـن مزن بر دل بمال مشك چه بوَد نام پاك ذوالجلال
آن منــافق مشك بر تـن مي نهد روح را بر قعر گلخن مـي نهـد
بر زبــان نام حــق و برجان او گنــدهـا از كفــر بيايمـان او
مثنوي معنوي ، دفتر دوم ، ابيات : 265-269
قرآن نيز مي فرمايد : مؤمنين واقعي كساني هستند كه نام و ياد حق دلهايشان را مي لرزاند: «انّما المؤمنونَ الّذين اذا ذُكرالله وجلت قلوبهم » ، ( انفال، 2) نام حق بايد برجان باشد نه تن و زبان در اين صورت زبان هم هر چه گويد بوي عشق از آن ترواش ميكند و اينجا ديگر دارايي واقعي شده است .
مولانا ميگويد : به تماشاي جان رويد چون جان نمادي از آن « حي لايموت » است . حضرتامير (ع) در توصيف متقين مي فرمايد : اينان كساني هستند كه :« قرة عينه فيما لايزول و زهادته فيما لايبقي » چون مهرورزي تعلق مي آورد و پس از دلبستگي قطع تعلق مشكل خواهد بود .
مولانا در تمثيلي ديگر اين مطلب را با مثال كف آب و خود آب تبيين مي كند و توصيه اي كه دارد اين است كه در كف متوقف نشويد .
كف درياست صورتهاي عالم زكف بگذر اگر اهل صفايي
ديوان شمس
قرآن مي فرمايد : « انزل من السما ماءً فسالت اوديهٌ بقدرها فاحتمل السيل زبداً رابياً ... » ، (از آسمان آبي فرو باريد ، آنگاه رودها هر يك به اندازه خويش جاري شد و سيل كف فراواني با خود آورد ... )، ( رعد،17 )
سياحتي كه در تماشاي جان مي نمائيم رهاوردش غير از سفر آفاقي خواهد بود چرا كه :
اين وطن مصر و عراق و شام نيست اين وطن جايي است كآن را نام نيست
در احاديث آمده است: كه عيسي (ع) ميفرمايد: «طوبي للغربا»، از ائمه معصومين عليهمالسلام نيز اين حديث نقل شده است ، معني ظاهري اين حديث اين است كه خوشا به حال غريبان و كساني كه معروف و شهره نيستند ، در گمنامي زندگي مي كنند و بي نام و نشان هستند .
بي نام و نشان باش كه در كوي خرابات بي نام و نشان هر كه بود صاحب نام است
اينان گمنامي را بر اشتهار ترجيح مي دهند :
در كيش ما تجرد عنقا تمام نيست در قيد نام ماند اگر از نشان گذشت
نقل شده است كه در زمان امام سجاد (ع) مسلمانان براي نماز استسقا به خارج شهر مدينه رفته بودند شخصي غلامي را ديد كه آمد و در حال گريه سربرخاك نهاد و در سجده دعايي كرد و بلا فاصله ابرها شهر را فرو گرفتند و باران باريد . آن شخص دنبال غلام رفت و ديد به خانه امام سجاد (ع) رفت به حضور امام رسيد و گفت : غلامي از خادمان شما را مي خواهم !
حضرت فرمود : كداميك را مي خواهي؟ تا آن غلام را ديد ، گفت : او را ، آن غلام پرسيد چرا ميخواهي مرا از امامم جدا كني؟ گفت : در نماز استسقا آن حال و اجابت دعايت را ديدم ، غلام گفت : خدايا ! حال كه آن راز بين من و تو برملا شده است جانم را بستان ! نميخواهم زنده بمانم . «عارف سَر مي دهد وي سِر نمي دهد».
بـر لبش قفليست و در دل رازها لب خموش و دل پر از آوازها
عـارفان كز جام حق نوشيدهاند رازهــا دانسته و پـوشيدهاند
هـر كه را اسرار حـق آموختند مهـر كردند و دهانش دوختند
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم ، ابيات : 2238-2240
امام صادق (ع) مي فرمايد: «انّ حب الذكر و الشرف لايكونان في قلب الخائف الراهب»، (دوست داشتن مطرح شدن نام و به بزرگي معروف شدن در دل خائف وترسنده وجود ندارد.)، (اصول كافي )
معني ديگر و عميق تر غربت اين است كه : جان اصلاً در اين دنيا غريب است و اصولاً اينجايي نيست :
من مرغ لاهوتي بودم ديدي كه ناسوتي شدم دامش نديدم ناگهان در وي گرفتار آمدم
بالا بــودم بالا روم آنجا بودم آنجــا روم بازم رهان بازم رهان اينجا به زنهار آمدم
ديوان شمس
جان انسان از عالمي ديگر آمده و در اين دنيا غريب است .
مرغ باغ ملكوتم نيم از عالم خاك چند روزي قفسي ساخته اند از بدنم
مولانا در غزلي ديگر مي گويد :
هر نفس آواز عشق مي رسد از چپ و راست ما به فلك مي رويم عزم تمـاشا كه راست
مــا به فلــك بودهايم يــار ملك بــودهايم از چه به خاك آمديم باز كنيم اين كجاست
بخت جـوان يار مــا دادن جــان كــار ما قــافله سـالار ما فخـر جهان مصطفاست
ديوان شمس
قرآن در حكايت هبوط انسان به عالم خاكي مي فرمايد : « ولكم في الارض مستقر و متاعٌ الي حين» ، ( و در زمين براي شما استقرار و بهره مندي است) ، ( بقره، 36 )
« مستقر » از باب استفعال به مفهوم طلب مي باشد . شايد قرآن مي خواهد به اين مطلب اشاره داشته باشد كه شما در دنيا در پي استقرار و ثبات خواهيد بود ولي اين براي شما مقدّر نيست و به اين هدف نخواهيد رسيد ، همواره خود را به آب و آتش خواهيد زد ولي قرار نخواهيد گرفت . مگر اينكه « طالب بي قرار » شويد .
اين همه بي قراريت در طلب قرار توست طالب بي قرار شو تا كه قرار آيدت
مولانا در تمثيل ديگري در مثنوي مي گويد : آهويي در اصطبل خران گرفتار شده بود و با آنها نمي جوشيد وقتي از وي علّت انزوا و كناره گيري اش را مي پرسند در پاسخ مي گويد :
مـن اليـف مــرغزاري بــودهام در ظـلال و روضه ها آسودهام
گر قضا انداخت ما را در عذاب كي رود آن خو و طبع مستطاب
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم ، ابيات : 917-919
و اگر حرف مرا باور نداريد:
گفت نافم خود گـواهي مي دهد منتي بــر مشـك و عنبر مي نهد
ليك آن را كي شنود صاحب مشام بر خر سرگين پرست آن شد حرام
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم ، ابيات : 922-923
اين آهو همان جان است كه در عالم طبيعت افتاده است ، يوسفي است كه به تعبير شيخ اشراق در «چاه قيروان غربت غربي » فرو افتاده است ، و بايد خود را از اين چاه خارج كند . « در چاه ماندستي چرا اي يوسف جان» جان در اين عالم غريب است و دلبستگي هاي عالم طبيعت انسان را از جان غافل ساخته در حاليكه وامدار جان خوداست.
نقشي كه رنگ بست از اين خاك بي وفاست نقشي كه رنگ بست زبالا مبارك است
ديوان شمس
و آنچه بي وفا باشد دلبستگي را شايسته نيست . مولانا مي گويد :
عشــق چــون وافي است مي خرد در حـريف بي وفا مي ننگرد
چون درخت است آدمي و بيخ عهد بيخ را تيمار مي بايد به جهد
عهــد فاســد بيــخ پــوسيده بوَد وز ثمــار و لطف ببريده بوَد
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم ، ابيات : 1165-1167
و حتي همين تمتعات و بهره گيريهاي تن نيز وامدار جان مي باشند و با مفارقت جان از تن همين جسم كه اينقدر به آن اهتمام ورزيده مي شود جز لاشه اي نخواهد بود.
سبزه ها گويند ما سبز از خوديم شاد و خندانيم و بس زيبا خوديم
فصــل تابستان بگـويد اي امم خويش را بينيد چـون من بگذرم
تـن همي نازد به خوبي و جمال روح پنهان كرده فـر و پرّو بـال
گــويدش: اي مـزبله تو كيستي يك دو روز از پرتو من زيستي
غنج و نازت مي نگنجد در جهان باش تا روزي شـوم از تـو نهان
گرم دارانت تو را گـوري كَنند طعمه مــاران و مـورانت كنند
مثنوي معنوي ، دفتر اول ، ابيات : 3265-3270
در خاتمه با عرض ارادت به محضر قدسي « تك گل از باغ طه مانده » و ذخيره هستي ، موعود موجود (عج) مقال را به پايان مي بريم كه بهار واقعي وجود با بركت آن حضرت است:
بي همگان به سر شود بي تو به سر نمي شود داغ تو دارد اين دلم جاي ديگر نمي شود
باغ من و بهار من خمر من و خمار من صبر من و قرار من بي تو به سر نمي شود
ديوان شمس
و شكوفايي در تمامي ابعاد ، در عصر ظهور موفور السرور آن عزيز غايب از نظر محقق خواهد شد : «السلام علي ربيع الانام و نضره الايام » ، ( مفاتيح الجنان )
اي غايب از اين منظر از مات سلام الله وي از همه حاضرتر از مات سلام الله
ديوان شمس
و زمين و زمينه هاي وجودي از حيات برين برخوردار خواهند شد: « و اعلمواْ انّ الله يحيي الارض بعد موتها قد بيّنا لكم الآيات لعلكم تعقلون » ، ( بدانيد كه خداوند زمين را پس از پژمردنش زنده مي دارد ؛ به راستي كه آيات [خود] را براي شما به روشني بيان كرديم ، باشد كه تعقل كنيد)، ( حديد ، 17)
عيـد نمــاي عيد را اي تو هلال عيد من گــوش بمال مــاه را اي مه ناپديد من
اي مه عيد روي تو ، اي شب قدر موي تو چون بروم به جوي تو پاك شود پليد من
ديوان شمس
اين انتظار را به بهاري تمام كن !
مطلب به درازا کشید و اگر موجب ملال خاطر یا تضییع وقت دوستان شدم پوزش می طلبم و در روزهای فرجامین سال جاری و آستانه سال جدید برای تمامی بندگان خداوند سالی توام با سلامت ، عافیت ، شادکامی و توفیق دم افزون در طاعت حق و خدمت به خلق آرزومندم «و الله ولی التوفیق».
خدایا چنان کن سر انجام کار تو خوشنود باشی و ما رستگار