استماع و "گوش شدن "در محضر آیات وحیانی

                                                                         هو

از وجوه و مراتب اُنس با قرآن می توان به «استماع» و گوش دادن به آیات وحیانی اشاره کرد که در قرآن آیۀ شریفۀ :«و اذا قُرء القرآن فاستمعوا لَهُ وَ اَنصتوالعلکم تُرحمون»، (و آنگاه که قرآن خوانده شود به آن گوش فرا دهید و خاموش باشید شاید که بر شما رحمت آید)، (اعراف، 207) به آن توصیه می فرماید. گوش فرا دادن به گونه ای مطلوب و نتیجه بخش از مهارتهایی است که بعضاً مغفول واقع می شود چرا که گمان می شود کاری است ساده و فاقد حساسیت. تصوّر  می شود که برای حرف زدن باید به چگونه سخن گفتن عنایت داشت ولی گوش دادن که چگونگی ندارد! کسی سخن می گوید و دیگری یا دیگران می شنوند. امّا در واقع سخن گفتن، نیاز است در حالی که خوب گوش دادن هنر می باشد. حضرت علی (ع) در کلامی جامع که در وصف یکی از دوستانش [ابوذر یا مقداد] بیان نموده در جمله ای می فرماید: «کان علی ما یسمع اَحرصُ منه علی ان یتکلّم»، (برای شنیدن، مشتاقتر از سخن گفتن بود)، (نهج البلاغه، حکمت: 289) [علامه شوشتری در شرح نهج البلاغه این خطبه را از امام حسن (ع) می داند] ارزش و اهمیت خوب گوش دادن کمتر از خوب سخن گفتن نیست مخصوصاً مغفول واقع شدنش اهمیت آن را مضاعف می سازد. برخورداری از قوّه سامعه از نعمت های بزرگ خداوند بر آدمی می باشد که انسان را از آن برخوردار ساخته است. خداوند در سورۀ انسان می فرماید: «انّا خلقنا الانسان من نطفۀ امشاج نبتلیه فجعلناه سمیعاً بصیراً»، (انسان، 2). غالباً وقتی کسی صحبت  می کند یا مخاطب با تکلّف و اکراه لحظه شماری می کند که حرفهای وی تمام شود و از هم جدا شوند یا به ظاهر گوش می کند ولی فکر و ذهنش جای دیگری است یا به صورت تفنّنی گوش می کند و یا اینکه همزمان با حرفهای کسی که سخن می گوید دنبال پاسخ و جواب دادن به آن شخص می باشد و در ذهن خود مشغول جمع کردن مطالب مربوط به جواب یا تکمیل سخنان طرف مقابل می باشد. اگر هم به سخنان وی گوش سپارد با مدّاقه و تمرکز لازم توأم نمی باشد. مثالی که در این رابطه می توان ذکر کرد اینکه: مثلاً شخصی ساعت 7 عصر در حالی که به شدت خسته است به منزل می آید و بلافاصله زنگ ساعت شماطه دار را به 8 صبح فردا تنظیم می کند حال اگر پرسیده شود این شخص موقع به صدا درآمدن زنگ ساعت چقدر استراحت کرده است اکثراً در پاسخ می گویند 13 ساعت، 5 ساعت تا نصف شب و 8 ساعت بعد از نصف شب تا صبح، ولی اگر با تمرکز به این سوال پاسخ داده شود به سادگی می توان دریافت که ساعت شماطه دار، صبح و شب را تشخیص نمی دهد و این شخص از ساعت 7 تا 8 فقط یک ساعت استراحت کرده و وقتی عقربۀ ساعت به 8 می رسد زنگ آن به صدا درمی آید. مثال فوق نمونۀ ساده ای از پاسخ عجولانه و بدون برخورداری از دقّت لازم بود و می توان مثالهای پرشماری در زندگی روزمره برای این موضوع یافت. در قرآن، خداوند با عبارت: «سمیع الدّعا» (آل عمران، 38) توصیف شده است ذات اقدس احدّیت هر صوت و صدائی را می شنود و عالِم به شهادت و غیب می باشد (تغابن، 18) سرّ و نهان و بلکه مخفی تر از آن را نیز می داند و احاطه دارد (طه، 7) و منظور از «شنوندهِ دعا» در واقع توجّه و اعتنای به دعا و خواسته، مراد است که نسبت به آن بی اعتنایی و بی توجّهی نمی کند. در دعای «جوشن کبیر» نیز که به حق جوشنی کبیر می باشد می گوئیم: «یامن لا یشغله سمعٌ عن سمع». شنیدن سخنان گوناگون موجب تداخل نمی شود و انسان را نیز شنوا و بینا قرار داده است. (انسان، 2) یکی از اساتید که در گوش دادن توام با دقّت و حوصله نظیری برایش نمی شناسم وقتی کسی حرف می زند با حوصلۀ تمام به سخنان گوینده گوش می دهد و معلوم است که فکر و ذهنش نیز معطوف به سخنان وی می باشد پس از اتمام حرفهای کسی که سخن  می گوید، چند ثانیه ساکت می ماند و در این چند ثانیه با ذهن بسیار منسجم و دقیقی که دارد پاسخ را مرتب می سازد. همچنین مرحوم عبدالله واعظ که سالها در منزلش در تبریز جلسات شرح مثنوی و گلشن راز برگزار می شد موقع گوش دادن به سخنان عادّی و معمولی کسی که حرف می زد چنان دقّت و تمرکز داشت که گوئی [به تعبیر دکتر توفیق سبحانی] به آخرین  یافته های علمی و فلسفی از زبان دانشمندی صاحب نظر یا به مهمترین اخبار گوش می دهد. از عوامل پیدایش اختلافات خانوادگی گوش ندادن زوجین به سخنان هم می باشد بعضاً مرد حرفی می زند و تمام نشده زن سخن کاملاً بی ربطی در پاسخ وی می گوید و برعکس. سخن از جائی شروع و به جایی کاملاً بی ربط با نقطۀ آغازش ختم می شود عوضِ اینکه جوابی در ارتباط با موضوع گفته شود حرف زدن فرصتی برای عقده گشایی و مطرح ساختن کدورتهای گذشته   می شود و کار را بدتر می کند. اگر خوب گوش دادن در خانه ها تمرین و عادت شود درصد بالایی از اختلافات خانوادگی حلّ می شوند. در سیره معصومین نیز نقل شده است که به دقت به سخن دیگران گوش می دادند. مشرکان به پیامبر (ص) «اُذن» می گفتند (توبه، 61). امام صادق (ع) به سخنان زندیق و دهری هم با دقت و حوصله گوش می داد. در محضر قرآن نیز برای استفاده بهتر از آموزه های زندگی بخش وحیانی باید به کلام خداوند گوش دهیم بلکه فراتر از آن گوش باشیم و با تمام وجود به سخن خدا توجّه کنیم. فریدون مشیری در شعر معروف «کوچه» گوید: بی تو مهتاب شبی باز از آن کوچه گذشتم/ همه تن چشم شدم خیره به دنبال تو گشتم. در حضور قرآن به طریق اعلی و اولی باید همه تن چشم و گوش شود تا از مفاهیم وحیانی بهره گیری مطلوب صورت پذیرد.

این سخن بحریست از دریای بی پایان عشق           تا جهان را آب بخشد جسمها را جان کند

علی علیه السلام که به گفته ابن ابی الحدید شارح معروف نهج البلاغه بهترین و کاربستی ترین آموزه ها را در تعامل با قرآن دارد می فرماید: «انّ القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق، لا تفنی عجائبه و لا تنقضی غرائبه و لا تکشَف الظلمات الاّ به»، (ظاهر قرآن زیبا و چشم نواز، و باطنش ژرف و ناپیدا کرانه است، شگفتی های آن به پایان نرسد و اسرار نهفته اش تمام نشود و تاریکی ها جز با آن برطرف نگردد.)، (نهج البلاغه، خ 18) برای اینکه یوسف جان از چاه ظلمانی این خاکدان و زندان نفس آزاد شود باید به حبل المتین قرآن تمسّک جوید و خود را بالا  کشد یکی از روشهای بهره گیری از قرآن خوب گوش دادن می باشد ولی اینگونه نیست که به صورت لا بشرط هر شنیدنی استماع محسوب شود همانگونه که به تعبیر مولانا «نه هر چشمی نظر [یا بصر] دارد» هر گوشی نیز اهلیت و توانِشِ شنیدن ندارد. امیرالمؤمین (ع) می فرماید: «ولا کلّ ذی سمع بسمیع»، (نهج البلاغه، خ 88) خداوند در سورۀ واقعه می فرماید: «انّه لقرآن کریم، فی کتاب مکنون. لا یمسّه الاّ المطهرّون»، (واقعه، 77-79) کسانی که از طهارت باطنی برخوردارند می توانند حقیقت قرآن را مَسّ و ادراک نمایند.

او را به چشم پاک توان دید چون هلال                    هر دیده جای دیدن آن ماهپاره نیست

نه فقط «چشم پاک» که گوش پاک و جان پاک می تواند انوار قرآن را پذیرا باشد و ادراک نماید اگر ظرف جان پاک نباشد مظروف نورانی قرآن نتیجه مطلوب و بهینه را نخواهد داد. می بایست اوّل موانع ادراک برطرف شود تا آدمی به زندگی قرآنی نایل آید.

موانع تا نگردانی ز خود دور                                   درون خانۀ دل نایدت نور

                                                                                                                     گلشن راز، شیخ محمود شبستری

از مهم ترین موانع گوش دادن به قرآن زندگی غیراخلاقی و عدم کنترل اعضا و جوارح و حواس می باشد. مولانا گوید:

آفت این در هوا و شهوت است                     ورنه آنجا شربت اندر شربت است

                                                                            مثنوی معنوی، دفتر دوم، بیت: 10

 گوش را بر بند از هزل و دروغ                       تا ببینی شهر جان را پرفروغ

    و

گوش را بر بند و افسونها مخور                     جـز فســون آن ولیّ دادگر

                                                                             مثنوی معنوی، دفتر پنجم، ابیات: 2509

نقل است که روزی حضرت علی (ع) از کوچه عبور می کرد، دید جوانی اشعار بی محتوا با خود زمزمه می کند، فرمود: چرا ذهن خود را با این مطالب بی ارزش پُر می کنی؟ اگر اعضا و حواسّ را نزد خود امانت بدانیم نباید هرگونه استفاده از آنها را مجاز شماریم، در حدیث بسیار عمیق و ارزشمندی نقل شده است که از علی علیه السلام می پرسند: «بِمَ نلت بما نلت» چگونه به این جایگاه نائل شده ای؟ چگونه به این مرتبه رسیده ای؟ حضرت (ع) در پاسخ می فرماید: «کنتُ بوّابا علی باب قلبی» نگهبان دروازۀ وجودی خود بوده ام.

پاسبان حرم دل شده ام شب همه شب              تا در این پرده جز اندیشه او نگذارم

آدمی را فـــربهی است از خیــــال                       گـــر خیـــالاتش بوَد صاف جمال

                                                                                                                           مثنوی معنوی، دفتر دوم، بیت: 594

از بدترین آفت های شنیدن کلام وحی طمع ورزی و غالب آمدن شحّ نفس بر آدمی می باشد. مولانا گوید:

همچنــانک خلق عـــام اندر جهــــان                  زآن جهـان ابدال می گویند شان

کین جهان چاهی است بس تاریک و تنگ             هست بیرون عالمی بی بـو و رنگ

هیچ در گــــوش کسی ز ایشــان نرفت               کین طمع آمد حجاب ژرف و زفت

گوش را بنــــدد طمـــع از استمـــاع                   چشم را بندد غـــرض از اطلاع

همچنــانک آن جنین را طمـــع خــون                   کآن غذای اوست در اوطان دون

از حــدیث این جهـــان محجوب کـرد                     غیر خون او می نداند چاشت خورد

                                                                              مثنوی معنوی، دفتر سوّم، ابیات: 63-68

گوش تو پُر بوده است از طمع خام                  پس طمع کر می کند کور، ای غلام

                                                                               مثنوی معنوی، دفتر دوم، بیت: 676

از نظر مولانا جان آدمی با گوش دادن فربه می شود:

آدمی فربه شود از راه گوش                           جانور فربه شود از حلق و نوش

                                                                                                           مثنوی معنوی، دفتر ششم، بیت: 291

در محضر قرآن نیز اگر به کلام خدا گوش سپاریم جانِ آدمی فرودگاهِ آیات قرآن می گردد:

گر نخواهی در تردد هوش جان                     کم فشار این پنبه اندر گوش جان

تا کنی فهم آن معمّاهــاش را                        تـا کنی ادراک رمز فـــاش را

                                                                      مثنوی معنوی، دفتر اول، ابیات: 1459-1461

توصیۀ کاربردی مهمّی از شیخ شهاب الدین سهروردی نقل شده است که محمد اقبال لاهوری نیز از پدرش نقل می کند و آن اینکه: قرآن را به گونه ای بخوانید که گوئی از طرف خداوند به شما وحی می شود، شما مخاطب سخن خداوند هستید. در احادیث نقل شده است که هر کس بخواهد با خداوند حرف بزند نماز بخواند و هر کس بخواهد خداوند با وی حرف بزند قرآن بخواند. قرآن سخن خداوند است و وقتی قرآن را می خوانم یا می شنوم اگر اینگونه درنظر بگیرم که مخاطب خداوند هستم قرآن در جان نفوذ می کند و آموختن برای زیستن می شود:

چون که در جان رفت جان دیگر شود                 جان چو دیگر شد جهان دیگر شود

                                                                                                                                       اقبال لاهوری

و به تمام ابعاد و ساحت های وجودی انسان سمت و سو می دهد.

باز مولانا جلال الدین گوید:

گوش کن چون حلقه اندر گوش کن                      آن سخن را پیشوای هوش کن

                                                                                                             مثنوی معنوی، دفتر دوّم، بیت: 3588

اجمالاً اینکه دفع و رفع حُجب ظلمانی و در مراتب والاتر حجب نورانی برای ادراک و استماع قرآن لازم است. اگر نمی شنوم دلیل نبود صدا نیست.

آوای خدا همیشه در گوش دل است                  کـو دل که کند گوش به آواز خدا

پنبه وسـواس بیــرون کن ز گوش                       تا به گوشت آید از گردون خروش

                                                                                                                 مثنوی معنوی، دفتر دوم، بیت: 1943

بلکه اشکال در گیرایی مخاطب و مستمع می باشد. مولانا در دیوان شمس گوید:

ما نعره به شب زنیم و خاموش                       تا در نرود درون هر گوش

تا بو نبرد دمــاغ هـــر خام                               بر دیگ و فا نهیم سرپوش

یک  چند سماع گوش کردیم                            بـردار سماع جان بیهوش

سهراب سپهری گوید: نسیم ها از دیوارها می تراود/ گلهای قالی می لرزد/ ابرها در افق رنگارنگ پرده پر می زنند/ باران ستاره اتاقت را پر کرد/ و تو در تاریکی گم شده ای انسان مه آلود/ (هشت کتاب، ص 107). علّامه طباطبائی فرماید: یک بار از صدای قارقار کلاغ [که به ظاهر صدائی گوشخراش و ناخوشند است] ذکر و تسبیح خدا را به وضوح شنیدم.

قرآن علّت به ورطۀ هلاکت افتادن پیشینیان را برکنار بودن از شنوایی بیان می کند و می فرماید: «انّهم عن السمع لمعزولون»، (شعراء، 212). در سورۀ مُلک می فرماید: از اهل جهنم پرسیده می شود: «الم یأتکم نذیر»، (آیا پیامبر هشدار دهنده ای نزد شما نیامد؟)، (ملک، 8) در پاسخ می گویند: «بلی قد جاءَ نا نذیر فکذّبنا و قلنا ما نزّل الله من شیی ان انتم الّا فی ضلال کبیر. و قالوا لو کنّا نسمع او نعقل ما کنّا فی اصحاب السعیر»، (بلی، هشدار دهنده ای نزد ما آمد، آنگاه او را تکذیب کردیم و گفتیم خداوند چیزی فرو نفرستاده است، شما جز در گمراهی بزرگ نیستید. و گویند اگر سخنان آنان را به سمع قبول می شنیدیم یا تعقل می کردیم از زمره دوزخیان نبودیم)، (ملک، 9-10) آیۀ بعد می فرماید: «فاعترفوا بذنبهم»، (پس بدینسان به گناهشان اعتراف می کنند)، (ملک، 11) ظاهراً اینها فقط یک گناه اصلی دارند که سایر گناهانشان هم زیرشاخۀ آن محسوب می شود و آن قصور در تعقل و شنیدن می باشد. در سورۀ یونس می فرماید: «و منهم من یستمعون الیک اَفاَنتَ تُسمع الصّم ولو کانوا لا یعقلون»، (و از ایشان کسانی هستند که به [ظاهر به سخن] تو گوش می دهند. اما آیا تو می توانی [سخنت را] به ناشنوایان بشنوانی، ولو اینکه تعقل نکنند)، (یونس، 42) در سورۀ نمل نیز می فرماید: «انّک لا تُسمع الموتی و لا تُسمع الصُّمّ الدّعا اذا وَلّوا مُدبرین»، (تو مردگان را سخن نشنوانی و به ناشنوایان [به ویژه] چون پشت کنند آوایی نشنوانی) ، (نمل، 80) برای چنین کسانی چشم و گوش فایده ای ندارد: «فما اغنی سمعهم و لا ابصارهم ولا افئدتهم من شیی اذ کانوا ایجحدون بآیات الله و حاق بهم ماکانوا به یستهزؤن»، (گوشها و چشمها و دلهایشان سودی به حالشان ندارد چرا که آیات الهی را انکار می کردند و آنچه ریشخندش می کردند، ایشان را فرو می گرفت)، (احقاف، 26) برخوردار بودن از گوش شنوا موجب پندآموزی و فراگیری می شود: «تَعیها اُذنٌ واعیه»، (حاقّه، 12). خداوند می فرماید: «و لا تکونوا کالّذین قالوا سمعنا و هم لا یسمعون»، (و مانند کسانی نباشید که [از روی تظاهر] گفتند: شنیدیم در حالی که [از روی حقیقت] نمی شنوند)، (انفال، 22) امیرالمومنین (ع) در نهج البلاغه می فرماید: بصیر و دیده ور کسی است که گوش سپارد و تفکر کند: «فانّما البصیر من سمع فتفکّر»، (نهج البلاغه، خ 153) در ارتباط با قرآن نیز می فرماید: «انتفعوا ببیان الله و اتّعظوا بمواعظ الله»، (نهج البلاغه، خ 176) امام صادق (ع) در دعای پیش از قرائت قرآن عرض می کند: «الّهمّ فاجعل نظری فیه عبادۀ و قرائتی فیه فکراً و فکری فیه اعتباراً واجعلنی ممّن اتّعظَ ببیان مواعظک فیه واجتنب معاصیک ولا تطبع عند قرائتی علی سمعی ولا تجعل علی بصری غشاوۀ»، (خدایا! نگاهم در این کتاب را عبارت و قرائتم را وسیله تفکر و تفکرم را مایه عبرت بگردان و مرا از کسانی قرار ده که از موعظه هایت در این کتاب پند می گیرند و از نافرمانیت دوری می جویند. خداوندا! در هنگام قرائت گوش دلم را ناشنوا مگردان و بر دیدگانم پرده غفلت میفکن)، (بحارالانوار، ج 89) در صورت تداوم و استمرار این رویّه و تمرین «گوش بودن» در محضر کلام خداوند، و قلب انسان مومن «عرش خدا» می گردد و قرآن به تعبیر آیت الله سیّدعلی قاضی طباطبائی «شراب مومنان» می گردد، که مستی حقیقی از آن می تراود

گوشم شنید قصّه ایمان و مست شد              کو قِسم چشم، صورت ایمانم آرزوست

                                                                                                         دیوان شمس

دعای جامع و معروفی از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است که در شب نیمه شعبان می خواند و در فرازی از آن آمده است: «الّهم متعنا باسماعنا و ابصارنا و قوّتنا ما احییتنا»، (خدایا ما را تا وقتی که زنده نگه می داری از گوشها و چشمها و نیروهایمان بهره مند کن)، (مفاتیح الجنان، اعمال شب نیمه شعبان) از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است که عرض می کند: «... متّعنی بسمعی و بصری» از مبارک ترین راههای بهره مند بودن از گوش و چشم حضور در محضر قرآن است

دیده را فایده آن است که دلبر بیند                    گر نبیند چه بوَد فایده بینائی را

دیدن و شنیدن سخن خداوند که در واقع «تجلّی خداوند» است آنگونه که علی (ع) می فرماید: «فتجلّی لهم فی کتابه»، (نهج البلاغه، خ 147)، والاترین مصداق استفاده از چشم و گوش می باشد ملاّ فتح الله کاشانی در تفسیر آیۀ شریفۀ: «انّ فی ذلک لذکری لمن کان له قلب اَو القی السمع و هو شهید»، (بی گمان در این برای کسی که صاحبدل باشد یا سمع قبول داشته و شاهد باشد پندآموزی است)، (سوره ق، آیۀ 37) که از آیات عمیق و قابل تأمل مصحف شریف است هرچند همۀ قرآن عین هدایت و نورانیّت می باشد می نویسد: و محققان گفته اندکه القای سمع به وقت شنیدن قرآن، چنان باید که گوئیا از پیغمبر (ص) می شنود. پس در فهم ترقّی نماید و چنان داند که از جبرئیل (ع) استماع می کند و بعد از آن فهم را از این مرتبه بلندتر بَرد و چنان پندارد که از خدای می شنود و لفظ شهید مؤیّد این است زیرا که شهید آن گویند که نزد قایل حاضر باشد نه مخبر یعنی از گوینده شنود نه از خبر دهنده، چه غایب از مخبر شنود و حاضر از متکّلم. و از حضرت امام صادق (ع) منقول است که تکرار قرآن می کردم تا وقتی که از متکلم آن شنیدم. (نهج الصادقین، ج 9، ص 25) علاّمه شعرانی (ره) در حاشیه این عبارات نویسد: آن حضرت (ع) مستغرق ذات بی چون الهی می شد چنان که صدای او صدای حق بود و گوش جسمانی او فانی در گوش دل

محـــرم ایــــن هــوش جز بی هــوش نیست       مــر زبان را مشتری جــز گوش نیست

                                                                                      مثنوی معنوی، دفتر اوّل، بیت 14

چه چشم پاسخ است از این دریچه های بسته ات؟  برو که هیچکس ندا به گوش کر نمی زند

                                                                                                         هوشنگ ابتهاج

یکی از عالمان دینی می گوید: سالها پیش علاّمه طباطبائی به تبریز آمده بود و در محضرش بودیم یک شب فرمود: سالهاست در تبریز منطقه «شاهگلی» را ندیده ام کاش امکانش بود و آنجا  می رفتیم من که خیلی علاقه داشتم همراهش باشم گفتم: هر وقت را تعیین بفرمائید می آیم و با هم به آنجا می رویم، فرمود: فردا صبح پس از طلوع آفتاب برویم، وقتی صبح به خدمت علاّمه (ره) رسیدم و با هم به «شاهگُلی» [که حالا ائل گلی شده است] می رفتیم فرمود: من سالهاست هر روز یک جزء از قرآن را می خوانم و هر ماه یک ختم قرآن دارم اگر هم یک روز موفق به قرائت یک جزء نشوم فردایش دو جزء می خوانم که در هر حال هر ماه یک ختم قرآن داشته باشم با اینکه سالهاست قرآن را می خوانم و دوره می کنم ولی هیچگاه طراوت و تازگی اش برایم کمرنگ نشده و هر بار گوئی دفعۀ اوّل است که قرآن را می خوانم.

استاد دکتر شفیعی کدکنی گوید:

صبح است و آفتاب، پس از بارش سحر

بریال کوه می روم از لای بوته ها

گویم: ببین از پس چل سال و بیشتر

باز این همان بهار و همان کوه و بازه است

بر شاخسار شور گز پیر مرغکی

گوید نگاه تازه بیاور که بنگری

در زیر آفتاب همه چیز تازه است

حمید مصدّق نیز گوید:

باز کن پنجره را

تو اگر پنجره را باز کنی

من نشان خواهم داد

به تو زیبائی را

قرآن «بلاغ للناس»، (ابراهیم، 52) است و برای رسیدن این پیام آسمانی به ژرفنای جان آدمی، موانع باید برطرف شوند. چنانکه در سورۀ بقره می فرماید: قرآن، «هُدیً للناس و بیّناتٍ من الهُدی و الفرقان» (بقره، 185) می باشد ولی در عینِ قابل استفاده بودن برای همۀ انسانها فقط اهل تقوا از آن بهره می گیرند: «ذلک الکتابُ لاریبَ فیه هدیً للمتقین» (بقره، 2) و این نه از ناکارآمدی قرآن که از نااهل بودن برخی از مخاطبان است.می گویند هیچ گوشی کر تر از آن گوش نیست که نمی خواهد بشنود.

باران که در لطافت طبعش خلاف نیست          در باغ لاله روید و  در شوره زار خس

برای استفادۀ مطلوب و بهینه از قرآن باید با «سوادی بالاسرانه» در محضر قرآن حاضر شد:

زآنـکه از قرآن بسی گمره شدند                   زین رسن قومی درون چَه شدند

مر رسن را نیست جـرمی ای عنور                چـون تـو را سودای بالا سر نبود

                                                                                                 مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات: 4210-4211

اگر با نیّت استعلا و استکمال قرآن را بخوانیم و بشنویم، بیاموزیم و عمل کنیم، در آیات تدبر کنیم و نکته یابی داشته باشیم تدریجاً وجود آدمی، قرآنی و زندگی انسان «حیات طیّبه»، (نحل، 97) و توأم با قرآن زیستی خواهد گردید.

      چون پَری غالب شود بر آدمی              گم شود از مرد، وصف مردمی

       چون پَری را این دم و قانون بوَد            کردگار آن پَری خود چون بود

      اوی او رفته، پَری خود او شده              تُرک، بی الهام تازی گـو شده

                                                     مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ابیات: 2112-2114-2115

امید که به لطف حق قرآن همواره به تعبیر علی (ع) بهار دلها (نهج البلاغه، خ 110) و مایۀ طراوت و شکوفائی جانمان باشد.

                                                                                                      الحمدلله ربّ العالمین