هو
امیر الشعراء ابو عبد اللّه محمد بن عبد الملک معزّی معروف به امیر معزّی،قصیده سرای بزرگ دربار ملکشاه سلجوقی بود . او که در غزل نیز قریحه سرشاری داشت به وساطت امیرعلی فرامرز ؛ ندیم و داماد ملکشاه به دربار ملکشاه راه می یابد و معروف است که روزی سلطان به عزم دیدن هلال رمضان بیرون میرود و ماه را پیش ازدیگران میبیند ؛معزی که حاضر بوده این رباعی رابالبداهة میسرايد:
ای ماه چو ابروان یاری گویی ني نی چو کمان شهریاری گویی
نعلی زده از زر عیاری گویی در گوش سپهر گوشواری گویی
این شعر مورد توجه ملکشاه سلجوقی قرار میگیرد و از راه انعام اسبی به او میبخشد و معزی این رباعی را میگوید:
چون آتش خاطر مرا شاه بدید از خاک مرا بر زبر ماه کشید
چون آب یکی ترانه از من بشنید چون باد یکی مرکب خاصم بخشید
سلطان ملکشاه بر او احسانها میکند و اورا به لقب امیرمعزی که برگرفته از لقب خود ملکشاه [معزالدنیاوالدین] است منسوب میکند.
معزی تا پایان عهد ملکشاه یعنی تا سال ۴۸۵ هجری قمری درخدمت وي بود . بعد از وفات او و آشفتگی کار جانشینانش ، معزی مدتی از عمر خود را در هرات و نیشابور و اصفهان بسر برد تا آنکه سلطان سنجر به سلطنت رسید و امیرمعزی بدو پیوست. محمد عوفی درباره مرگ امیرمعزی نوشته است که روزی سلطان سنجر درخرگاه بود، ناگاه تیری از کمان شاه گذشت و به امیرمعزی اصابت کرد و او در حال جان سپرد.عباس اقبال در مقدمه دیوان معزی قول عوفی را مخدوش دانسته و مینویسد : معزی مدتها بعد از این واقعه زنده بوده است، و اما از مرثیهای که سنایی در مرگ معزی گفته معلوم میشود که شاعر سرانجام به همان زخم تیر درگذشته است و تاریخ مرگ او بین ۵۱۸ و ۵۲۱ هجری قمری بوده است.
وی در سروده هایش معانی بسیار را در الفاظ ساده و خالی از تکلف ادا میکند. کوششی که او در سرودن غزلهای نغز به کار برده موجب پیشرفت غزلسرایی شده است. معزی درترکیب الفاظ بیشتر از شاعران دیگر اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری تحت تاثیر لهجه عمومی عصر خود قرار گرفته است. دیوان امیرمعزی که به وسیله عباس اقبال آشتیانی مرتب و چاپ شده، ۱۸۶۲۳ بیت شعر دارد.
حافظ در سروده هایش از امیر معزی اقتباس داشته و در مواردی تأثیرپذیري از این شاعر در سروده های حافظ به وضوح نمایان است. ذیلاً به مواردی از مشابهت در لفظ و مضمون بین سروده های این دو شاعر با وجود تفاوت در نگاه و رویکرد اشاره می شود:
امیر معزّی:
ای ساربان منزل مکن جز در دیار یار من تا یک زمان رازی کنم بر ربع و اطلال و دمن
ربع از دلم پر خون کنم خاک دمن گلگون کنم اطلال را جیحون کنم از آب چشم خویشتن
حافظ:
ای نسیم منزل لیلی خدا را تا به کی ربع را بر هم زنم اطلال را جیحون کنم
غزل:349
امیر معزی:
بشکفت و تازه گشت دگر باره اصفهان از دولت سعادت شاهنشه جهان
سلطان شرق و غرب که در شرق و غرب اوست صاحبقرآن خسرو و شاه خدایگان
حافظ:
شد عرصه زمین چو بساط ارم جوان از پرتو سعادت شاه جهان ستان
خاقان شرق و غرب که در شرق و غرب اوست صاحبقران خسرو و شاه خدایگان
قصيده1
امیر معزّی:
نیوفتد سخنش در برابر سخنم که او حدیث ز ناز و من از نیاز کنم
حافظ:
میان عاشق و معشوق،فرق بسیار است چو یار ناز نمایدشما نیاز کنید
غزل:244
امیر معزّی:
جهان و هر چه درو هست دون همت توست عیال همت تو هست صدهزار جهان
و:
جهان و هر چه در او هست آشکار و نهان مسلّم است به عدل وزیر شاه جهان
حافظ:
جهان و هر چه در او هست سهل و مختصرست ز اهل معرفت این مختصر دریغ مدار
غزل:247
امیر معزّی:
ساغر بیار و جام بخواه و بنوش مِی کز دست تو حلالتر از شیر مادرست
حافظ:
ای نازنین پسر تو چه مذهب گرفته ای کت خون ما حلالتر از شیر مادر است
غزل:39
امیر معزی:
گر به کار سامری و کار چشمش بنگرید چشم او داناییست از سامری در ساحری
حافظ:
قیاس کردم و آن چشم جاودانه مست هزار ساحر چون سامریش در گله بود
غزل:215
مراد از گِله: سیاهی و مردمک چشم می باشد که در زبان آذری نیز به کار می رود.
امیر معزّی:
در عشق تو زیر و بم هم آواز منند اندیشه و باد سرد دمساز منند
خاموشی و صبر خازن راز منند رنگ رخ و آب دیده غماز منند
حافظ:
تو را صبا و مرا آب دیده شد غمّاز و گرنه عاشق و معشوق راز دارانند
غزل:195
امیرمعزّی:
آن خط مشکبوی که بر عارضش دمید بر گلُ،سیاه مورچه گویی که راه کرد
حافظ:
سبزپوشان خطت بر گرد لب هم چو مورانند گرد سلسبیل
غزل:308
امیر معزی:
معلوم شده است این خبر از دفتر احکام مفهوم شده است این سخن از نامه اسرار
دیریست که در چرخ همین تعبیه سازند هفت اختر سیّار در این شغل و در این کار
این دولت و این ملک به بازی نتوان داشت بازی نبوَد تعبیه ی اختر سیّار
حافظ:
مباش غره به بازی خود که در خبر است هزار تعبیه در حکم پادشاه انگیز
غزل:266
«پادشاه انگیز» مهره ایست که در بازی شطرنج،پادشاه را کیش یا کشت می کند.
دکتر فتح الله مجتبائی در شرح ابیات فوق نویسد:
ابیات فوق از امیر معزّی، در قصیده ای در مدح امیر ارسلان ارغون در دوران جکومت وی در مرو [سالهای 485 تا 490 هجری] سروده شده است.
حافظ نیز بیت فوق را خطاب به پادشاهی سروده که در موقعیت متزلزلی شبیه امیرارسلان قرار داشته [احتمالاً سلطان زین العابدین] و به تدبیر و تأمّل در تثبیت موقعیت خویش مشغول بوده و به تعبیر حافظ به بازی غرّه شده است ولی تعبیه هایی که در احکام کواکب صورت گرفته به گونه ای دیگر است و از سقوط و انقراض خبر می دهد.
دکتر مجتبایی تأکید نموده :«الفاظ و مفردات اساسی بیت حافظ »همگی در شعر معزّی موجود است و این اشتراک در الفاظ و معانی چنان نزدیک و آشکار است که نمیتوان آن را به اتفاق و توارد نسبت داد.
دکتر مجتبایی به این نکته هم اشاره کرده است که غزلی که این بیت خواجه جزو آن است:«دلم رمیده لولی وشیست شورانگیز...»،در هشت نسخه از چهارده نسخه کهن و معتبری که شادروان خانلری در طبع دیوان حافظ زیر نظر داشته مندرج است،و بیت موردنظر(با تحریفاتی که به سبب نامفهوم بودن آن بر کاتبان روی داده است)، در هفت نسخه از این هشت نسخه دیده می شود ازاینرو در اصالت آن نباید تردید داشت،«ولی از آنجا که تناسب و هماهنگی آن با ابیات دیگر غزل اندک است شاید بتوان گفت که خواجه آن را بعدا به مناسبتی ساخته و به غزل مزبور افزوده است.»(مجتبایی،فتح اللّه،«حافظ و امیر معزّی»،ایرانشناسی،سال سوم،ص 335)
امیر معزّی:
زخم کمان گروهه تو ماه را نجست ز آن خستگی به روی مه اندرفشان می گرفت
حافظ:
روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی بر روی مه افتاد که شدحلّ مسائل
غزل:304
بیت فوق از حافظ در غزلی است که در مدح یحیی بن مظفر سروده شده است و شاید مراد از "قطره سیاهی بر روی مًه" ، اشاره به طبیعتِ حیوانی و فطرت الهی انسان باشد که تركيبي است از «وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي »؛(حجر؛29) با «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ» ؛(حجر؛26)و «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الانسانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِین»؛(مومنون؛12)
آدمیزاده طرفه معجونی است از فرشته سرشته و ز حیوان
افتادن کلّه و قطره سیاهی بر روی ماه اشاره به آمیزش نور و ظلمت در سرشت آدمی دارد که از نازلترین مراتب حیوانی «كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ»؛(اعراف؛179) تا والاترین مراتبِ فراتر از فرشتگان در آدمی نهادینه شده است می تواند از هر موجودی فروتر باشد و از هر فرشته ای فراتر رود. مولانا حکایت معراج پیامبر (ص) را اینگونه به نظم کشیده است که:
احمد ار بگشاید آن پر جلیل تا ابد بیهوش ماند جبرئیل
چون گذشت احمد ز سدره و مرصدش وز مقام جبرئیل و از حدش
گفت او را هین بپر اندر پیم گفت رو رو من حریف تو نیم
باز گفت او را بیا ای پردهسوز من باوج خود نرفتستم هنوز
گفت بیرون زین حد ای خوشفر من گر زنم پری بسوزد پر من
حیرت اندر حیرت آمد این قصص بیهشی خاصگان اندر اخص
مثنوي معنوي ؛دفتر چهارم