هو

از اقسام و انحاء زندگی ؛در مراتب متعالی آن ؛حیات عارفانه می باشد که مختصات و البته پیش فرضهای دشوار و نهایتا رهاوردهای ارزشمند خود را به همراه دارد.ذیلا به مواردی از ویژگیهای این نحوه زندگی اشاره می شود:

1_عارف خود را از غیر حق فراتر می داند ؛ به اعتبار اینکه بنده خداوند ست خود را از غیر خدا فراتر می داند.

به ولای تو که گر بنده خویشم خوانی           از سر خواجگی کون و مکان برخیزم

یا رب از ابر هدایت برسان بارانی                   پیشتر زان که چو گردی ز میان برخیزم

                                                                                    دیوان حافظ؛غزل:336

از سر خواجگی کون و مکان بر می خیزد و خودش را از کاینات و کونین فراتر می داند.

هر دو عالم قیمت خود کرده ای                   نرخ بالا کن که ارزانی هنوز

                                                               امیرخسرو دهلوی ؛غزل:401

تاج کر مناست بر فرق سرت                        طوق اعطیناک آویز برت

ای غلامت عقل و ادراکات و هوش                 چون چنینی خویش را ارزان فروش

                                                                             مثنوی معنوی ؛دفتر پنجم

عارف به یمن معرفت، خودش را از همه هستی غیر خدا فراتر می داند علی (ع) در مناجات شعبانیه عرض می کند: «فاکون لک عارفا و عن سواک منحرفا»

2- جواد مطلق می باشد زیرا که اولاد دنیا برایش کوچک است «فما اوتیتم من شیی فمتاع الحیاه الدنیا » ثانیاً خودش را دنیایی نمی داند، "بگذارید و بگذرید که دیر یا زود باید گذاشت و گذشت". عارف به تعبیر برتولت برشت از" قداست" برخوردارست و قداست نیز با قربانی کردن توأم می باشد و به هیچ وجه با استئثار و خودگزینی همخوانی ندارد  و ثالثاً به تبعات بسیار زیانبار حرص و آزمندی و طمع توجه دارد که: «الشّره اُسّ کلّ شرّ» می باشد.

چه دارد جهان جز دل و مهر یار              مگر توده‌هایی ز پندارها

ولی رادمردان و وارستگان                    نبازند هرگز به مردارها

مهین مهرورزان که آزاده‌اند                     بریدند از دام جان تارها

                                                                   علامه طباطبائی

 مفسران قرآن در توصیف "قلب سلیم" گفته اند دلیست که:

 الف: از شرک پاک باشد.

ب: از معاصی و کینه و نفاق منزه باشد.

ج:از حب دنیا تهی باشد که حب دنیا سرچشمه همه خطاها می باشد.

د: جز خدا در آن نباشد!

دو عالم را به یک بار از دل تنگ                        برون کردیم تا جای تو باشد

 خوشست اندر سر دیوانه سودا                        به شرط آن که سودای تو باشد

                                                                                سعدی ؛غزل:205

مرحوم علامه طباطبايي در رابطه با «حيات طيبه»در تفسير خود و ذيل آيه 97 سوره مباركه نحل که مي فرمايد:«مَنْ عَمِلَ صلِحاً مِّن ذَکرٍ أَوْ أُنثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسنِ مَا کانُوا یَعْمَلُونَ» نویسد: مراد از «احياء» بخشيدن و افاضه حيات و زندگي است و آيه شريفه دلالت دارد كه خداوند سبحان، انسان با ايماني را كه عمل شايسته و مصالح انجام مي دهد با زندگي جديدي كه غير از زندگي معمول مردم است، اكرام مي كند و آثار زندگي حقيقي كه همان علم و قدرت است با اين زندگي جديد همراه و همگام است و اين درك جديد و قدرت باعث مي گردد چنين فرد مؤمني، چيزها را چنان كه هستند ببينيد؛ يعني مي تواند امور و اشياء را به دو قسم حق و باطل تقسيم كند. سپس با قلب و روحش از امور باطل كه در معرض فنا و زوال هستند كه همان زندگي و حيات دنيوي است روي گردان مي شود و به آن پشت مي كند و دل به زينت ها و مظاهر فريبنده دنيا نمي بندد و چون از بند اين تعلقات دنيوي و ظواهر گول زننده آن رها شد، شيطان نمي تواند او را خوار و ذليل خود سازد و در بند خود گرفتار آرد. و در مقابل، قلب و روحش به پروردگار باقي و جاويد مرتبط و پيوسته مي گردد و جز ذات پاك او و قرب و جوار او را طلب نمي كند و جز از خشم و دوري از او از چيزي هراس ندارد و در اين هنگام براي خود زندگي پاك و جاودانه و بي زوال مشاهده مي كند كه كارگردان اين زندگي و مدبر امور آن، پروردگار بخشنده و مهربان او است و در سراسر اين زندگي معنوي و پاك جز زيبايي و جمال چيزي مشاهده نمي كند و تنها اموري را كه خداوند آنها را قبيح و زشت شمرده، زشت و ناپسند مي شمرد.اين چنين انساني چنان نور و كمال و قدرت و عزت و لذت و شادماني در زندگي خود مي يابد و مشاهده مي كند كه پايان و انتهايي ندارد. (تفسير الميزان، علامه طباطبايي، ج 12، ذيل آيه 97 نحل)

3- همه هستی را زیبا می بیند و هیچ چیز برایش زشت نیست چون اولاً مصنوع خداوندست ؛ ثانیاً علم خود را محدود می داند و بر این است که مثلا علف هرز نیز گیاهی داروئیست که هنوز خواصش کشف نشده و ثالثاخودش را ملاک و معیار ارزشداوری در آفرینش نمی داند نگاه خودش را اصلاح می کند و به چشم زیبا هستی و آفرینش را می بیند.

او به چشم خوب بیند هر چه هست                لاجرم آید همه خوبش به دست

معروف است که وقتی در دارالاماره کوفه از حضرت زینب (س) می پرسند: کار خدا را چگونه دیدی؟ فرمود «مارأیتُ الّا جمیلاً» "اگر نگاه تو زیبا شود جهان زیباست."

4- عاشق همه هستی است ولی به هیچ چیز وابسته نمی باشد.  نکته مهمّ اینکه عشق غیر از وابستگی ؛ شهوت نیز غیر از تملک می باشد و غالباً این واژه  ارزشمند با سه واژه  دیگر اشتباه گرفته می شود.

استاد جعفری گوید: وقتی به مثنوی شرح می نوشتم یکی از اساتید گفت: اگر پس از اتمام شرح نام شخص دیگری به عنوان شارح روی کتاب بیاید ناراحت نمی شوی بنویس ولی اگر به اسم دیگری چاپ شود، بگویی: من بنویسم و به اسم دیگری منتشر شود این هم برایت وزر و وبال است و ننویس. عارف نه به اسم نه رسم نه عنوان نه نام نه نان نه موقعیت به هیچ چیز وابسته نیست. 

غلام همت آنم که زیر چرخ کبود                      ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزادست

                                                                                    دیوان حافظ؛غزل:37

استاد جعفری می گفت : اگر به علی (ع) می گفتند: خلافت تو را قبول نداریم همان لحظه می گفت: شما نمی خواهید من هم نمی خواهم و بیلش را روی دوش خود می گذاشت و به نخلستان می رفت 

نکته مهم اینکه هر چه آدمی را گرفتار خود سازد به نوعی برایش بت می شود.

نشانی داده اند اهل خرابات                            که التوحید اسقاط الاضافات

اینکه قرآن می فرماید: «و ما یؤمن اکثر هم بالله الّا و هُم مشرکون» شاید از منظری بر این دلالت دارد که اکثر انسانها حیات موحدانه ندارند و وابسته و دلبسته به تعلقات می باشند. عارف حتی به جانش نیز دلبستگی ندارد با اینکه زندگی را فرصت ارزشمندی می داند!

جون جان تو می ستانی چون شکرست مردن            با تو زجان شیرین شیرینترست مردن

بردار این طبق را ؛ زیرا خلیل حق را                          باغ است و آب حیوان گر آذر است مردن

                                                                                         دیوان شمس؛غزل:2037

5- شاد است از هیچ چیز اندوهگین نمی شود، در بسط دائم است.

به صدف مانم خندم چو مرا می شکنند                   کار خامان بُود از فتح و ظفر خندیدن

                                                                                    دیوان شمس؛غزل:1989

ابن سینا در اشارات گوید:«الْعارِفُ هَشٌّ بَشٌّ، بَسّامٌ، يُبَجِّلُ الصَّغيرَ مِنْ تَواضُعِهِ كَما يُبَجِّلُ الْكَبيرَ، وَ يَنْبَسِطُ مِنَ الْخامِلِ مِثْلَ ما يَنْبَسِطُ مِنَ النَّبيهِوَ كَيْفَ لا يَهِشُّ وَ هُوَ فَرْحانٌ بِالْحَقِّ وَ بِكُلِّ شَيْءٍ، فَإنَّهُ يَرَي‌ فيهِ الْحَقَّ وَ كَيْفَ لا يُسَوّي‌، وَ الْجَميعُ عِنْدَهُ سَواسيَةُ أهْلُ الرَّحْمَةِ قَدْ شُغِلوا بِالْباطِلِ»؛(عارف‌، گشاده‌رو و سهلُ الاريكه‌ و ملايم‌ و خوش‌ صورت‌ و بشّاش‌ و متبسّم‌ است‌؛ از شدّت‌ تواضع‌ و فروتني‌ كه‌ به‌ همۀ خلق‌ خدا دارد، افراد صغير و كوچك‌ را محترم‌ و بزرگ‌ مي‌شمارد و تعظيم‌ و تكريم‌ ميكند، بهمان‌ قسم‌ كه‌ افراد كبير و بزرگ‌ را احترام‌ ميگذارد، و از شخص‌ كم‌ هوش‌ و كودن‌ چنان‌ باز و گشوده‌ ميشود كه‌ از شخص‌ زيرك‌ و باهوش‌ انبساط‌ پيدا ميكند. و چگونه‌ ملائم‌ و نرم‌ نباشد در حاليكه‌ او به‌ حقّ تعالي‌ خوشحال‌ است‌ و به‌ هر چيز خوشحال‌ است‌؛ چون‌ در همه‌ چيز خدا را مي‌بيند. و چگونه‌ بين‌ موجودات‌ فرق‌ گذارد، در حاليكه‌ همه‌ در نزد او مساويند، و همه‌ اهل‌ رحمتند كه‌ در اين‌ دنيا به‌ باطل‌ اشتغال‌ پيدا نموده‌اند.)

  خواجه‌ نصيرالدّين‌ طوسی در شرح‌  فراز فوق نویسد:

‎ وَ هَذانِ الْوَصْفانِ أعْني‌ الْهَشاشَةَ الْعآمَّةَ وَ تَسْويَةَ الْخَلْقِ في‌النَّظَرِ، أثَرانِ لِخُلْقٍ واحِدٍ، يُسَمَّي‌ بِالرِّضا وَ هُوَ خُلْقٌ لا يَبْقَي‌ لِصاحِبِهِ إنْكارٌ عَلَي‌ شَيْءٍ وَ لا خَوْفٌ مِنْ هُجومِ شَيْءٍ وَ لا حُزْنٌ عَلَي‌ فَواتِ شَيْءٍ، وَ إلَيْهِ أشارَ عَزَّ مِنْ قآئِلٍ: وَ رِضْوَ'نٌ مِّنَ اللَهِ أَكْبَرُ؛ وَ مِنْهُ تَبَيَّنَ تَأْويلُ قَوْلِهِمْ: خازِنُ الْجَنَّةِ مَلَكٌ اسْمُهُ رِضْوانٌ.(شرح‌ «إشارات‌» بوعلي‌، طبع‌ مصر، جلد چهارم‌، ص‌ 102)

                                                                              دیوان شمس؛غزل:1390

همچنین چون به خداوند حُن ظن دارد وقایع و اتفاقات را به نفع خود می داند.

غمناک نباید بود از طعن حسود ای دوست        شاید که چو وا بینی خیر تو در این باشد

و از این رو هیچوقت لیت و لعلّ  نمی گوید. به خداوند توکل دارد و در عین جدیت کارها را به خداوند واگذار کرده است.همچنین هیچگاه ملول نمی گردد چون دنیا را در هر لحظه نو می بیند

آن دلی خواهم که از ذوق نظر                          هر زمان خواهد جهانی تازه تر

و:

هر زمان نو صورتی و نو جمال                           تا ز نو دیدن فرو میرد ملال

6- آرام است چون تحت تأثیر جهان بیرون و فعل و انفعالات آن نیست و البته واضح است که این غیر از بیخیالی و بی تفاوتی نسبت به زندگی دیگران می باشد و بلکه کاملاً مغایر با آن است عارف زندگی را مجموعاً با همه فراز و نشیب ها و شادی ها و غصه هایش قبول کرده است و می داند در این دنیا "گرد ران با گردن است "

 جور دشمن چه کند گر نکشد طالب دوست      گنج و مار و گل و خار و غم و شادی به همند

                                                                                                        سعدی ؛غزل:246

نظام این دنیا در هم است" و تلک الایام نداولها بین الناس "نه از ناخوشیها دچار انفعال می شود و نه خوشیها موجب طغیان و سرریز کردن او می شوند. در این دنیا به "دارالقرار" رسیده است و با هر کم و بیشی بیش و کم نمی شود.

جان فدای قدم نادره مردانی باد                      که کم و بیش نگردند به هر بیش و کمی

چون با یاد خدا نفس می کشد و به توحید افعالی اعتقاد دارد آرام است که "بذکر الله تطمئن القلوب"

یک مو نجنبد از سر ما جز به اختیار                             آن اختیار هم به کف اختیار اوست

7_در زندگی عارفانه سکوت بر سخن گفتن رجحان دارد . عارف به قدر ضرورت و به وقت نیاز سخن می گوید و اصل بر او سکوت و صمت است تا سخن گفتن و خودنمائی کردن

صبر و خاموشی جذوب رحمتست              وین نشان جستن نشان علتست