هو

واقعه عظيم و جاودانه عاشورا آموزه هاي پرشماري با خود به همراه دارد و به سان قرآن دريائي باعمق و كرانه ناپيداست و نکات تازه و درس آموزي مي توان از آن استنتاج كرد

گمان مبر كه به پايان رسيد كار مغان                    هزار باده ناخورده در رگ تاك است

                                                                                         اقبال لاهوری ؛پیام مشرق

ذيلا به مواردي از آموزه هاي عاشورا اشاره مي شود:

1-يكي از مهمترين آموزه هاي عاشورا پاسخ به اين سئوال مهم است كه زندگي انسان تا چه حد و تا چه شرايطي ارزش زيستن دارد؟ حفظ حيات و تلاش براي تداوم بقا تا كجا توجيه اخلاقي دارد؟

آلبر كامو نویسنده، فیلسوف و روزنامه‌نگار فرانسوی‌ ( ۱۹۱۳ -  ۱۹۶۰ )  گويد: مهمترين وظيفه فيلسوف پاسخ به اين سئوال است.

ویکتور فرانكل (1905_1997) نیز که در آشویتس و داخائو زندانی بود در باب معنی زندگی تاملات فراوانی نموده است .

  در يك جمع بندي كلي مي توان سه پاسخ به سئوال فوق داد:

1-1-زندگي انسان تحت هر شرايطي و در هر حال ارزشمند است و نسبت به مرگ رجحان دارد ؛ در هر حال زندگي است و از مرگ بهتر مي باشد. مولانا در مثنوي از زبان جالينوس نقل قول مي كند كه گفته بود: "راضيم كز من بماند نيم جان " تا هر تحت هر شرايطي زندگي بكنم و البته در ابيات بعدي مي گويد:

ور ز جالينوس اين قول افتراست                پس جوابم بهر جالينوس نيست

كه البته جالينوس چنين سخني نگفته و در منابع معتبر از وي چنين سخني نقل نشده است.

1-2- زندگي تحت هيچ شرايطي ارزش زيستن ندارد چه در خوشي و چه ناخوشي و ناراحتي، زندگي انسان غير از درد و رنج و محنت هيچ نيست و اگر انسان بميرد راحت مي شود

هم محنت روزگار و هم منت خلق              اي مرگ بيا كه زندگي ما را كشت

                                                                                         علی اشتری

انسان با رغبت و اختيار خود به دنيا نيامده بلكه چشم باز كرده و خود را در اين دنيا دیده است زندگي انسان بدون اينكه رضايت خودش را جويا شوند ؛ در اين دنيا شروع شده و زماني هم به آخر مي رسد و "ناگهان بانگي برآيد خواجه رفت".

از آمدنم نبود گردون را سود                   وز رفتن من جاه و جلالش نفزود

از هيچكسی نيز دو گوشم نشنود            كاين آمدن و رفتنم از بهر چه بود

                                                                                   خیام ؛رباعی:60

1-3- جواب سوم كه نوعا سيره امام حسين (ع) نيز با اين رويّه منطبق مي باشد اين است كه زندگي انسان تا زماني و شرايطي مطلوب است ولي اگر آن شرايط و موقعيت فراهم نباشد مرگ به زندگي رجحان دارد. امام حسين (ع) در پاسخ به پيشنهاد بيعت مي فرمايد: « أَلَا وَإنَّ الدَّعِيَّ ابْنَ الدَّعِيِّ قَدْ رَكَزَ بَيْنَ اثْنَتَيْنِ: بَيْنَ السِّلَّه وَالذِّلَّه؛ وَهَيْهَاتَ مِنَّا الذِّلَّه» حال كه من مخيّر به انتخاب يكي از دو گزينه شده ام كه يا به شرط بيعت كردن با كسي مثل يزيد زنده بمانم و يا در صورت بيعت نكردن كشته شوم ، مرگ را ترجيج مي دهم، محال است كه من با شخصي مثل يزيد بيعت كنم، خدا و رسولش چنين اجازه اي به من نمي دهند در دامني بزرگ نشده ام كه به من اجازه بيعت بدهد همچنين امام (ع) در سخن ديگري مي فرمايد: « « إِنِّيْ لا أَرَيَ الْمَوْتَ إِلَّا سَعَادَةً وَالحَياةَ مَعَ الظّالِمِينَ إِلّا بَرَما »؛ (مسندالامام الشهيد، ج ؛2ص 478)  براي من در چنين حالت و شرايطي مرگ عزيزانه عين سعادت است و زندگي ذليلانه غير از نكبت و تباهي نخواهد بود.

در جهان نتوان اگر مردانه زيست                    همچو مردان جان سپردن زندگي است

                                                                                                         اقبال لاهوری

و:

آزمودم مرگ من در زندگی است                   گر رهم زین زندگی پایندگی است

                                                                                        مثنوی معنوی؛دفتر سوم

نوعا از راههای خودشناسی؛ قرار گرفتن در موقعیتهای مرزی می باشد و از مهمترین و فراگیرترین موقعیتهای مرزی مواجهه با مرگ می باشد.

آلبر كامو گويد: همه قرار است بميرند ولي ايستاده مردن از به زانو افتاده مردن بهتر است.

چنين نگاهي در اهل بيت و اصحاب امام حسين (ع) نيز مشاهده مي شود وقتي برادرزاده اش قاسم (ع) مي پرسد: فردا من هم با اين جمع به شهادت مي رسم ؟امام (ع) مي پرسد: مرگ براي تو چه مفهوم و طعمي دارد؟ مي گويد: از عسل شيرين تر است.
دانه مردن مرا شیرین شده است                       بل هم احیا پی من آمده است
چون چنین بردی است ما را روز مات                  راست آمد ان فی قتلی حیات

مولانا از زبان بلال حبشی نقل می کند که

تا کنون اندر حرب بودم ز زیست                     تو چه دانی مرگ چه عیش است و چیست
گفت جفتش الفراق ای خوش خصال              گفت نه نه الوصال است الوصال

                                                                              مثنوی معنوی ؛ دفتر سوم

دكتر پرويز خانلري سروده بسيار دلنشين و معروفي با عنوان عقاب دارد كه برگرفته از شعر پوشكين مي باشد. اين شعر در قالب مثنوي سروده شده و اجمالا اينگونه است كه: عقابي به سن پيري رسيده و از رو به اتمام نهادن زندگيش ناراحت بود

گشت غمناك دل و جان عقاب                   چو از او دور شد ايام شباب

ديد كش دور به انجام رسيد                       آفتابش به لب بام رسيد

بايد از هستي دل برگيرد                           ره سوي كشور ديگر گيرد

خواست تا چاره ناچار كند                          دارويي جويد و در كار كند

صبحگاهي ز پي چاره كار                         كرد بر باد سبك سير سوار

آشيان داشت در آن دامن و دشت             زاغكي زشت و بد اندام و پلشت

سنگها از كف طفلان خورده                     جان ز صد گونه بلا دربرده

سالها زيسته افزون ز شمار                     شكم آكنده ز گند و مردار

بر سر شاخ او را ديد عقاب                     ز آسمان سوي زمين شد به شتاب

گفت اي ديده ز ما بس بيداد                   با تو امروز مرا كار افتاد

مشكلي دارم اگر بگشايي                      بكنم آنچه تو مي فرمايي

زاغ در پاسخ:

گفت ما بنده درگاه توئيم                       تا كه هستيم هواخواه توئيم

بنده آماده بود فرمان چيست                 جان به راه تو سپارم جان چيست

زار و افسرده چنين گفت عقاب              كه مرا عمر حبابي است بر آب

من و اين شهپر و اين شوكت و جاه          عمرم از چيست بدين حد كوتاه

زاغ گفت: ار تو در اين تدبيري                 عهد كن تا سخنم بپذيري

و در ادامه به عقاب دو توصيه مي كند:

ما از آن سال بسي يافته ايم                   كز بلندي رخ برتافته ايم

ديگر اين خاصيت مردارست                  عمر مردار خواران بسيار است

علي (ع) يا پيامبر (ص) كه به هر دو اين سخن منسوب است مي فرمايد:" الدنيا جيفه و طلابها كلاب"

زاغ مدت كوتاهي اينگونه زندگي مي كند ولي برايش بسيار دشوار و تحمل ناپذير بود و نهايتا يك روز كه در كنار زاغ بود

بال بر هم زد و برجست از جا                    گفت اي يار ببخشاي مرا

سالها باش و بدين عيش بناز                      تو و مردار و تو و عمر دراز

من نيم در خور اين مهماني                       گند و مردار تو را ارزاني

گر در اوج فلكم بايد مرد                         عمر در گند به سر نتوان برد

شهپر شاه هوا اوج گرفت                        زاغ را ديده بر او ماند شگفت

و در نهايت با زيبايي تمام سروده خود را اينگونه تمام مي كند كه:

سوي بالا شد و بالاتر شد                            راست با مهر فلك همسر شد

لحظه اي چند بر اين لوح كبود                      نقطه اي بود و سپس هيچ نبود

مولانا نیز گوید:

ای حريفان من از آنها نیستم                              کز خیالاتی در این ره بایستم
فارغم از طمطراق و از ریا                                 قل تعالو گفت جانم را بیا

نقطه اي بود و سپس هيچ نبود، انسان نيز در اوج گيري خود نهايتا به رهايش از جاذبه هاي زميني و دنيوي كه غالبا عين مردار هستند مي رسد و در سپهر معرفت و معني محو مي شود.

بعد از اين نور به آفاق دهيم از دل خويش          كه به خورشيد رسيديم و غبار آخر شد

                                                                                  دیوان حافظ؛ل:166  

و پس از آن كه قطره به دريا متصل شد خودش هم دريا مي شود

قطره چون متصل به دريا شد                  تو دگر قطره اش مخوان درياست

انسان نيز نهايتا "وجه الله" مي شود و او را زوال و هلاكي نيست

« بضياء نورک اهتدي الطالبون اليک و اشهد انک نورالله الذي لم يطفا و لايطفا ابدا و انک وجه الله الذي لم يهلک و لايهلک ابدا ».

2- درس دوم واقعه عاشورا اين است كه اگر انسان به گونه اي زندگي كند ملاك و معيار برايش جلب رضايت خداوند باشد پس از آن ديگر ضرر و زياني به معني واقعي متوجه او نيست و مالا رستگار خواهد شد

ما نداریم از رضای حق گله                    عار نآید شیر را از سلسله

آنگونه كه قرآن مي فرمايد:

«  رضي الله عنهم ورضوا عنه ذلك الفوز العظيم » ؛( مائده ؛ 119 ) يا در سوره توبه مي فرمايد:  « وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ »، ( توبه ؛72) رسيدن به مقام رضا توفيق بزرگ و ارزشمندي است. در حالات و سيره پيامبر اكرم (ص) نقل شده است كه حضرت در طول عمر خود يك بار ليت و لعل نگفت. خواجه نصيرالدين طوسي در اوصاف الاشراف از يكي از بزرگان نقل مي كند كه از او پرسيدند: از رضايت چه رهاوردي يافته اي؟ مي گويد:

ادعا نمي كنم كه به مقام رضا رسيده ام ولي اگر در قيامت مرا پلي سازند براي عبور جمله انسان ها به بهشت، شكايت و گلايه نمي كنم.

من از درمان و درد و وصل و هجران                  پسندم آنچه را جانان پسندد

                                                                                      بابا طاهر عریان

و:

جز به باد او نجنبد ميل من                         نيست جز عشق أحد سر خيل من‏

                                                                                  مثنوی معنوی ؛دفتر اول

امروزه ميل به موفقيت و عطش پيشرفت، حلاوت رضايت را كم رنگ نموده، و انسان ها آنگونه كه بايد راضي به قضاي خداوند نيستند. قرآن در سوره مريم در توصيف يكي از انبياء  [اسماعيل ] مي فرمايد: « و كان عند ربه مرضيا » خيلي ارزشمند است كه انسان بتواند به مقام رضا نايل آيد و جلب رضايت خداوند برايش ملاك باشد

غلام همت آنم كه پايبند يكي است                    به جانبي متعلق شد از هزار برست

نگاه من به تو و ديگران به خود مشغول             معاشران زمي و عارفان ز ساقي مست

                                                                                                سعدي، غزل: 40

شيخ بهايي گويد:

اندر طلب مقام اصلي                               دل در ازل و ابد نيستند

خالي ز خود و به دوست باقي                 اين طرفه كه نيستند و هستند

اين طايفه اند اهل توحيد                           باقي همه خويشتن پرستند

                                                                                    شيخ بهايي، غزل : 9

امام حسين ( ع ) موقع خروج از مدينه به قبر رسول خدا (ص) می رود و می گوید: «اَللَّهُمَّ اِنَّ هَذَا قَبْرُ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أَنَا ابْنُ بِنْتِ نَبِیِّکَ وَ قَدْ حَضَرَنِی مِنَ الْأَمْرِ مَا قَدْ عَلِمْتَ اَللَّهُمَّ إِنِّی اُحِبُّ الْمَعْروفَ وَ أُنْکِرُ الْمُنْکَرَ وَ اَسْأَلُکَ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْاِکْرَامِ بِحَقِّ الْقَبْرِ وَ مَنْ فِیهِ اِلَّا اخْتَرْتَ لِی مَا هُوَ لَکَ رِضیً وَ لِرَسُولِکَ رِضیً »؛ (خداوند! این قبر پیامبر تو [حضرت [محمد صلی الله علیه و آله است و من فرزند دختر پیامبرت هستم. برای من پیشامدی رخ داده که خود می دانی. پروردگارا! من معروف را دوست دارم و از منکر بیزارم و از تو می خواهم ای صاحب جلالت و کرامت! به حق این قبر و صاحب آن، راهی را برای من برگزینی که رضایت تو و رسولت در آن باشد.)

در مكه نیز می فرماید:"رِضا اللهِ رِضانا أَهْلَ الْبَيْتِ ، نَصْبِرُ عَلى بَلائِهِ وَيُوَفّينا أُجُورَ الصّابِرينَ "

و در كربلا نيز در واپسین لحظات عرض می کند: "  الهی رضا بقضائک و تسلیما لامرک و لا معبود سواک یا غیاث المستغیثین " . مولانا در حکایت بازرگان و طوطی گوید:

3- هر كس نوعا قيمتي دارد قیمت خیلیها پائین و بعضی ها نسبتا بالاست . نقل است :وقتی به شریح قاضی پیشنهاد می شود که حکم قتل امام حسین(ع) را صادر کند قلمدانی که در کنارش بود به سوی کسی که این خواسته را مطرح می کند پرت می کند ولی وقتی پول و طلا را می ریزند به گونه ای که بین او و آنها حایل می شود می نویسد:"ان الحسین قد خرج عن دین جده فدمه هدر"

ولي بعضي ها ثمن وجوديشان با ملاك ها و معيارهاي مادي قابل ارزش داوري نيست بلكه حتي با بهشت هم قابل معامله نيست نه تهديد و نه تطميع هيچ تاثيري در اين اشخاص ندارد.

سرم به دنیی و عقبی فرو نمی آید                    تبارک الله از این فتنه ها که در سر ماست

                                                                                         دیوان حافظ؛غزل:22

علي (ع) می فرماید: وَ اَللَّهِ لَوْ أُعْطِيتُ اَلْأَقَالِيمَ اَلسَّبْعَةَ بِمَا تَحْتَ أَفْلاَكِهَا عَلَى أَنْ أَعْصِيَ اَللَّهَ فِي نَمْلَةٍ أَسْلُبُهَا جُلْبَ شَعِيرَةٍ مَا فَعَلْتُهُ وَ إِنَّ دُنْيَاكُمْ عِنْدِي لَأَهْوَنُ مِنْ وَرَقَةٍ فِي فَمِ جَرَادَةٍ تَقْضَمُهَا مَا لِعَلِيٍّ وَ لِنَعِيمٍ يَفْنَى وَ لَذَّةٍ لاَ تَبْقَى»

عقل گويد كه من او را به زبان بفريبم              عشق گويد كه خمش باش به جان بفريبم

نيست محبوس جهان بسته اين عالم خاك         تا من او را به زر و ملك جهان بفريبم

گله اسب نگيرد چو به پر مي پرد                    خود او نور بود چونش به نان بفريبم

نيست او تاجر و سودا اگر بازار جهان               تا به افسونش به هر سود و زيان بفريبم

عزت صورت غيبي خود از آن افزون است          كه من او را به جنان يا به جنان بفريبم

                                                                                                   غزل:1634

حكايت بعضي انسان ها و مشخصا در راس آنان؛ شهداي كربلا ؛به حكايت هدهد و مرغان ؛ به قصد رسيدن به سيمرغ شباهت دارد كه طايفه مرغان به قصد ديدن سيمرغ و با ارشاد و رهبري هدهد به راه مي افتند ولي در ميان راه بعضي منصرف مي شوند و بعضي از پا مي افتند.

قرآن می فرماید:بعضی "اخلد الی الارض"هستند ؛ مولانا در توصيف امام حسين (ع) و يارانش گوید:

كجائيد اي سبكرويان عاشق                پرنده تر ز مرغان هوايي

كجائيد اي ز جان و جا رهيده              كسي مر عقل را پرسد كجايي

                                                                               غزل:2707

از مهمترین عوامل که موجب می شود تا آدمی خودش را ارزان نفروشد توجه به بندگی است و امام حسین ابو عبد الله است.بنده خدا شدن قیمت انسان را بالا می برد و بلکه نامحدود می کند

 امید خواجــگیم بود،  بندگــیّ تـو جـستم         هــوای سلطنتم بود ، خــدمت تو  گزیدم

ز غــمزه بـر دل ریشم چه تیرها که گشادی      ز غــصّه برسر کویت چه بـارها که کشیدم

                                                                                                 حافظ

پیامبر اکرم (ص)فرماید : «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا فَهُوَ لَا يُبَالِي عَلَى مَا أَصْبَحَ مِنَ الدُّنْيَا عَلَى عُسْرٍ أَمْ عَلَى يُسْرٍ.»

4- پيروزي و شكست ظاهري، لزوما نصرت و هزيمت واقعي نيست

شهيد گشته به ظاهر حيات گشته به غيب              اسير در نظر خصم و خسروي بخلا

                                                                                     دیوان شمس؛غزل:230

آنگونه كه در توصيف نتيجه عاشورا گفته شده: «الغالبيه في صوره المغلوبيه » به ظاهر شكست خوردند و به واقع پيروز شدند.

تو با خداي خود اندر از كار و دل خوش دار              كه رحم اگر نكند مدعي خدا بكند

                                                                                     حافظ؛غزل:187

حضرت زينب (س) در خطبه شام خطاب به يزيد مي فرمايد:  اگر فكر مي كني با اين كار و كشتن برادرم فاتح اين مصاف شده اي اشتباه مي كني شهادت براي او ارث و اسارت براي ما افتخار است.

"حسان"  ؛حسین به ظاهر اگر چه شد مغلوب         شكست اوست كه در هر زمانه پيروز است

امام علي ( ع) در نهج البلاغه فرمايد: "الغالب بالشر مغلوب"

كسي كه با روش هاي غير اخلاقي به پيروزي ظاهري مي رسد مانند گل خوار حكايت مثنوي است كه فكر مي كند به نفع خود كاري انجام مي دهد.

بني اميه نيز پس از واقعه عاشورا ديگر با تحكم و اعمال زور حكومت كردند مقبوليت، مشروعيت، محبوبيتي نداشته و تا سال 132 هجري كه مروان بن محمد حكومت مي كرد آنها متزلزل بودند.

5- تا چيزهايي ندهيم چيزي به ما نمي دهند.

درس مهم عاشورا اين نكته است كه تا چيزهايي ندهيم چيزي به ما نمي دهند

نان دهي از بهر حق نانت دهند                جان دهي در راه حق جانت دهند

                                                                         مثنوی معنوی ؛دفتر اول

اين دنيا خود بازاري است به وسعت خود و بده بستان توام مي باشد

آن شه موزون جهان عاشق موزون طلبد        شد رخ من سکه زر تا که به میزان برسم

                                                                                         دیوان شمس ؛غزل:1400

در زبان انگلیسی نیز قداست [مقدس كردن]  (sacrifice)  نیز با قرباني كردن همريشه مي باشد.

امام حسين (ع) از همه چيز گذشت "وارث كليم" از همه چيز گذشت و در عمل به "فاخلع" نعليك تاسي كرد.

چون كه كليم حق بشد روي درخت آتشين           گفت من آب كوثرم كفش برون كن و بيا

                                                                                                  دیوان شمس؛غزل:45

انسان در ایثار و نثار به مرتبه ای میر سد و کاری می کند که به تعبیر سامرست موآم خداوند که خالق هستی است و سرچشمه کمالات؛چنین کاری نمی کند

6_توکل:امام حسين(عليه السلام) در طول سفر کربلا خدا را تنها تکيه گاه خودش مي داند و همواره اين مطلب توحيدي را اعلام مي کند لذا در دومين سخنراني خود در روز عاشورا، پس از آن که هر دو سپاه آمادهٴ نبرد شدند، خطاب به سربازان عمرسعد فرمود: «...إسمعوا قولي ولا تعجلوا... فأجمعوا أمرکم وشرکائکم ثمّ لايکن أمرکم عليکم غُمّة ثمّ اقضوا إليّ ولا تنظرون»؛ [و این آیه شریفه را تلاوت می فرماید ]: «إنّ وليّي الله الذي نزل الکتاب وهو يتولّي الصالحين»»؛ دست در دست همفکرانتان دهيد و با دوستانتان همداستان شويد تا کارها بر شما اشتباه نشود و آن گاه تصميم نهايي خود را دربارهٴ من بگيريد و به من مهلت ندهيد که سرپرست من خدايي است که قرآن را فرستاده و دوستدار و سرپرست صالحان است. «أنت ربّنا عليک توکّلنا وإليک أنبنا وإليک المصير»؛ خدايا! تو پروردگار ما هستي، بر تو توکّل مي کنيم و صيرورت ما به سوي توست و در همان روز عاشورا دستش را به سوي آسمان بلند کرد و عرضه داشت: «أللّهمّ أنت ثقتي في کلّ کرب»؛ خدايا در هر مصيبتي تکيه گاه من تو هستي.

درموقع وداع با اهل بيت خود نیز به آنان فرمود: «واعلموا أنّ الله تعالي حاميکم وحافظکم وسينْجيکم منْ شرّ الأعداء ويجعل عاقبة أمرکم إلي خير»؛ بدانيد که خدا حامي و حافظ شماست و به زودي شما را از شرّ دشمنان حفظ مي کند و عاقبت کار شما را خير مي گرداند.در واپسين لحظات عمر شريف خود هم وقتي که سر بر بالين شهادت گذاشت، در مناجات خود با قاضي الحاجات عرضه داشت:«أللّهمّ متعالي المکان عظيم الجبروت... أستعين بک ضعيفاً وأتوکّلُ عليک کافياً... »؛ اي خداي بلندمرتبه و داراي قدرت و جبروت... در حالي که ضعيفم از تو کمک مي خواهم و استعانت مي جويم و بر تو توکّل مي کنم و همين مرا کافي است.

علامه طباطبایی رحمه الله نویسد: حقیقت مطلب آن است که هر گاه انسان برای رسیدن به مقصود وارد میدان عمل می شود و کلیه عوامل طبیعی مورد نیاز را آماده می بیند، تعدادی از عوامل روحی، همانند: سستی اراده، ترس، شتاب زدگی، کم تجربگی و مانند آنها، میان او و هدف او فاصله ایجاد می کند. در چنین اوضاعی اگر انسان بر خداوند سبحان توکل کند، اراده اش قوی و عزمش راسخ می شود و موانع روحی در برابر آن خنثی می گردد. زیرا انسان در مقام توکل، با مسبب الاسباب، یعنی خداوند پیوند می خوردو با چنین پیوندی، دیگر جایی برای نگرانی و تشویش خاطر باقی نمی ماند. با قاطعیت باموانع دست و پنجه نرم می کند تابه مقصود برسد. افزون بر این، نکته دیگری در مورد توکل وجوددارد که بعد غیبی و ماورایی آن است، یعنی خداوند متعال شخص توکل کننده رابا امدادهای غیبی، از آنجا که به گمانش نمی رسد، مدد می رساند.

مولانا در این باره می گوید:

 اختران بسیار و خورشید ار یکیست               پیش او بنیاد ایشان مندکیست

گر هزاران موش پیش آرند سر                        گربه را نه ترس باشد نه حذر

مالک الملک است جمعیت دهد                      شیر را تا بر گله گوران جهد

                                                                         مثنوی معنوی ؛دفتر ششم                                                                                 
7_هدف وسیله را توجیه نمی کند:در سیره امام حسین (ع)هدف وسیله را توجیه نمی کرد .امام (ع)در طول حرکت کلمه ای خلاف واقع جهت ترغیب دیگران و جذب به سمت خودش بر زبان نیاورد . نوعا در جنبشها و حرکتهای سیاسی  می گویند:اگربا من همراه شوید وقتی نتیجه گرفتیم شما را به فلان مقام منصوب می کنم ولی امام (ع )در مکه ضمن نامه ای مرقوم می فرماید:«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ مِنَ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ وَ مَنْ قِبَلَهُ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَنْ لَحِقَ بِی اسْتُشْهِدَ وَ مَنْ لَمْ یَلْحَقْ بِی لَمْ یُدْرِکِ الْفَتْحَ وَ السَّلَامُ».از حسین به محمد بن ‏علی، یعنی محمد بن‏ حنفیه، برادرش که در مدینه بود. می‏فرماید این را بدان، هر کسی از شما بنی‏ هاشم که در این سفر به من ملحق شوید، آخرِ کار شهادت است و هر یک از شما که از همراهی من خودداری کنید، بدانید که خبری از فتح ظاهری نیست.(بحارالانوار، 45، 87)

8_نگاه به انسان فارغ از گذشته اش:

انسانهای معنوی واقعی فارغ از مال و مقام و مذهب و ملیت و موقعیتو ظاهر به دیگران نگاه میکنند.شیخ ابوالحین خرقانی گوید:هر که در این سرا در آید نانش دهید و از ایمانش نپرسید.

امام حسین (ع) در دعا عرض می کند:"اِلهي ما يَكُونُ مِنَ الْكَريمِ اِلا الْكَرَم"

تو مگو ما را بدان شه یار نیست                       با کریمان کارها دشوار نیست

                                                                                مثنوی معنوی ؛دفتر اول

انسان نیز با خدازی شدن خوی کریمانه می گیرد و دیگران را با امعان نظر می نگرد و در اوج به عشق دهنده و یکطرفه نائل می گردد.سامرست موآم گوید:عشق واقعی عشق یک طرفه است بدون هیچ چشم داشت و پاداشی.

9_امر به معروف و نهی از منکر:امام (ع) قبل از خروج ازمدینه علت قیام خویش را این گونه بیان فرمود:"اِنِّی لَم اَخرُجُ اَشِراً وَلا بَطِراً وَ لا مُفسِداً وَلا ظَالِمَاً وَ اِنَّمَا خَرجتُ لِطَلَبِ الا صلَاحَ فِی اُمَةِ جَدِّی (صلی الله علیه وآله وسلم ) "؛(من از روی خود خواهی وخوش گذرانی فساد و ستمگری قیام نکردم بلکه برای اصلاح امت جدم به پاخاسته ام .)
در حالی که بنی امیه این گونه وانمود می کردند که آن برگوار برخلیفه  وقت و به ضرر اسلام خروج کرده است ؛امام حسین (علیه السلام) با این سخن روشن ، هرگونه فساد ستمگری و خودخواهی را نفی می نماید و در عوض تاکید می نماید که حرکت و قیامش یک حرکت اصلاحی با محوریت سیره و سخن پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم ) می باشد . و نیزفرمود :
"اُرِیدُ اَن آمِر بِالمَعروفِ وَ اَنهَی عَنِ المُنکَرِ وَ اَسِیرُ بِسِیرةِ جَدِّی وَ اَبِی عَلِّی بن ابی طالب (علیه السلام)"؛(هدف من امر به معروف و نهی ازمنکر و حرکت براساس سیره جدم رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم ) و پدرم علی ابی طالب است.)

آنچه در ارتباط با امر به معروف و نهی از منکر مهم است اینکه :

اولا :امر به معروف است نه امر به واجب و نهی از منکرست نه حرام

ثانیا: معطوف به دولت و حاکمیت است .

ثالثا: تجسس در امور فردی دیگران حرام است

رابعا :بهترست خودم هم عامل باشم هر چند واجب نیست؛ علی (ع) فرماید: "لَعَنَ اللّهُ الاَّْمِرينَ بِالْمَعْرُوفِ التّارِكينَ لَهُ وَالنّاهينَ عَنِ الْمُنْكَرِ الْعامِلينَ بِهِ " باید بین سخن و عمل آمر به معروف و ناهی از منکر هماهنگی وجود داشته باشد تا احتمال تاثیر آن بر فرد نصیحت شونده بالا باشد و از نشانه های بی عقلی و کم خردی است که شخص به آنچه که سخن می گوید عمل نکند

خامسا: هزینه اضافی روی دست نماند ؛مثلا آمر به معروف مجاز نیست شیشه مشروب مشروب فروش را بشکند بلکه فقط می تواند مشروبها را خالی کند و بیرون بریزد.

10_آزادگی:سخن مشهوری از امام حسین(ع) به خاندان ابوسفیان که به طور متواتر نقل شده از این قرار است: «ان لم تکن لکم دین و کنتم لاتخافون المعاد فکونوا احرارا فی دنیاکم»، (اگر دین ندارید و از روز قیامت و عاقبت نمی‌هراسید، در دنیای خویش آزاده باشید ) نوعاترجمه‌ای غلط از این روایت میان ما جاری است که : «اگر دین ندارید، "لااقل" آزاده باشید.» اما در متن عربی، کلمه «لااقل» به کار نرفته است. این آزادگی اولا و بالذات یک مفهوم اخلاقی است و از یک وارستگی اخلاقی و حریتی سخن می‌گوید که مد‌نظر ایشان بود. یکی از انگیزه‌ های اخلاقی امام حسین(ع) برای قیام که به کار تحلیل امروزین ما می‌آید، عبارت است از سبکباری و پاکبازی و انفاق از عزیزترین سرمایه‌ای که فرد دارد: جان و آبروی خود. این یکی از درس‌های مهمی است که می‌توان از این واقعه اخذ کرد: غایت قصوای ایثار اخلاقی که از مهم‌ترین فضایل انسانی است، عبارت است از انفاق جان و آبرو.

علاوه بر درس پاکبازی و پاکباختگی که امام حسین(ع) و یارانش آن را پیشه خود کرده بودند، درس دیگری نیز می توان از قیام امام حسین(ع) گرفت. در یک جامعه دینی تصویری که عموم آدمیان از رابطه میان دین و اخلاق دارند، چنین است که اخلاق قویا به دین تکیه زده است. در آیین اسلام و کتاب قرآن آموزه های اخلاقی مهم و بصیرت آموزی ذکر شده است. ترجمه غلطی هم که از آن سخن امام حسین نقل شده، ناظر به چنین تصویری است که کثیری از رابطه میان دین و اخلاق دارند: «اگر دین ندارید لااقل آزاده باشید»: گویی آزادگی مرتبه یی پایین تر و مادون از دیانت است.ولی واقعیت این‌گونه نیست انسان‌های متخلق به فضایل اخلاقی را می‌توان بیرون از دایره دیانت نیز سراغ گرفت. اگر اخلاق مستظهر به پشتیبانی دین است و اگر تصویر عموم متدینان از انسان اخلاقی، فرد متدین است، ممکن است برخی گمان برند هر کس دیندار است، حتما انسان اخلاقی‌ای هم خواهد بود. در صورتی که لزوما این‌چنین نیست. چرا که انسان هایی یافت می شوند که خود را دیندار به حساب می‌آورند، اما در عمل مناسبات اخلاقی را پاس نمی‌دارند. در عین حال، کسانی را می‌توان سراغ گرفت که هم دیندارند و هم اخلاقی زندگی می‌کنند.

در آیات و روایات آزادگی در تحقق صفات و خصلت های دانسته شده که از اصول برتر اخلاق انسانی است. به عنوان نمونه امام صادق علیه السلام تحقق خصلت آزادی را در هر انسانی زمانی می داند که چهار خصلت برتر اخلاقی در او تحقق یافته باشد. آن حضرت(ع) می فرماید:"خَمسُ خِصالٍ مَن لَم تَکُن فیهِ خَصلَهٌ مِنها فَلَیسَ فیهِ کَثیرُ مُستَمتَعٍ أَوَّلُهَا: اَلوَفاءُ وَالثّانیَهُ التَّدبیرُ وَالثّالِثَهُ الحَیاءُ وَالرّابِعَهُ حُسنُ الخُلقِ وَالخامِسَهُ وَهِىَ تَجمَعُ هذِهِ الخِصالَ، الحُرِّیَّهُ"؛ (پنج خصلت است که در هر کس یکى از آنها نباشد خیر و بهره زیادى در او نیست: اول: وفادارى دوم: تدبیر سوم: حیا چهارم: خوش اخلاقى و پنجم: ـ که چهار خصلت دیگر را نیز در خود دارد ـ آزادگى)؛(خصال، ص۲۸۴، ح۳۳)

امام علی(ع) فرماید :"اَلحُرِّیَّهُ مُنَزَّهَهٌ مِنَ الغِلِّ وَالمَکرِ"؛(آزادگى از کینه‏ توزى و مکر منزّه است)؛(غررالحکم، ج۱، ص۳۸۵، ح۱۴۸۵) زندگی انسان به تعبیر سامرست موآم حرکت بر لبه تیغ است و باید واقعا مراقب بود که جاذبه های دنیا آدمی را خیره نسازد

همچنین علی (ع) فرماید:«مَن قامَ بِشَرائِطِ العُبوديَّةِ أَهلٌ لِلعِتقِ، مَن قَصَّرَ عَن أَحكامِ الحُرِّيَّةِ اُعيدَ اِلىَ الرِّقِّ»؛(هر كس شرايط بندگى خدا را به ‏جا آورد سزاوار آزادى مى ‏شود و هر كس در عمل به شرايط آزادگى كوتاهى كند، به بندگى [غير خدا] مبتلا مى ‏شود.)؛(عیون الحکم و المواعظ[لیثی]؛ ص 450 ، ح 8004 و 8005)

امام علی (ع)در جمله دیگری فرماید:«إنّ تَقوَى اللّه مِفتاحُ سَدادٍ ، وذَخیرَهُ مَعادٍ ، وعِتقٌ مِن کُلِّ مَلَکَهٍ ، ونَجاهٌ مِن کُلِّ هَلَکَهٍ ، بِها یَنجَحُ الطّالِبُ ، ویَنجو الهارِبُ ، وتُنال الرَّغائبُ»؛(تقواى خدا، کلید پاکى و درستى و اندوخته‏اى براى معاد و باعث آزادى از هر بندگى و رهایى از هر نابودى است. به وسیله تقواست که جوینده به مطلوبش مى‏رسد و گریزانِ از عذاب و کیفر الهى رهایى مى‏یابد و به خواست‏ها رسیده مى‏شود)؛(نهج البلاغه، خطبه ۲۳۰)

باز علی (ع)فرماید:«مِن تَوفیقِ الحُرِّ اکتِسابُهُ المالَ مِن حِلِّهِ»؛(از موفقیت آزاده این است که مال را از راه حلال به دست آورد.)؛(غررالحکم، ج۶، ص۳۶، ح۳۹۳)

انسان با عبادت و زندگی موحدانه جانش از غنی سرشار می شود. امام صادق(ع)فرماید:"فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبٌ يَا ابْنَ آدَمَ! تَفَرَّغْ لِعِبَادَتِي امْلَأْ قَلْبَكَ غِنًى " و وقتی انسان از غنای ذاتی سرشار شد اوج می گیرد.امام حسین(ع)در دعای عرفه عرض می کند:" اللَّهُمَّ اجْعَلْ غِنَايَ فِي نَفْسِي وَ الْيَقِينَ فِي قَلْبِي وَ الْإِخْلاَصَ فِي عَمَلِي"

                                                                                 مثنوی معنوی ؛دفتر ششم

                                                                                                       الحمد لله رب العالمین