هو
در قرآن الگوها و کسانی که چون مشعلی فراروی بندگان نورافشانی و راهنمایی میکنند با اوصافی نظیر صابرین، صدّیقین، محسنین و ... معرفی شدهاند که جزو برگزیدگان حضرت حق میباشند و مورد محبت خداوند. از جمله این برگزیدگان « صالحان » میباشند که در قرآن و احادیث به آنها اشاره شده و آنها مورد تکریم واقع شدهاند. صالح از ریشه « صلح » به معنی سازش و مسالمت میباشد. راغب اصفهانی این لغت را به معنی از بین رفتن نفرت از میان مردم معنی کرده است : ( المفردات فی غریب القرآن ، چاپ مصر ، دفتر نشر کتاب ، 1404). «صلاح» نیز به معنی شایستگی و خوبی به کار رفته است و مفهوم مخالف آن « فساد » میباشد. قرآن میفرماید : « و لاتُفسِدوا فیالارض بعد اصلاحها » و در مواردی نیز مقابل « سیّئة » آمده، مثلاً میفرماید : « و اَحزون اعترافوا بذنوبهم خَلطوا عملاً صالحاً وَ اخرسیّئاً ». در کتاب لغت « العین » صلاح مقابل طلاح مطرح شده : «خلیل ابن احمد فراهیدی، العین قم ، دارالهجره ؛ ج3، ذیل مدخل صلاح) در زبان فارسی نیز صالح و طالح مقابل هم به کار رفته است :
صالح و طالح متاع خویش نمودند تا چه قبول افتد و چه در نظر آید
حافظ
در مفهوم قرآنی، نوعاًصالحان کسانی هستند که به انجام کارهای نیک و مفید به بندگان گرایش دارند و از انجام کار خیر رویگردان نیستند. ( طبرسی ، مجمع البیان ، ج 3و4) آلوسی نیز این نظرست که صالحان کسانی هستند که در علم و ایمانشان به خداوند و آنچه از نزد پروردگار آمده و نیز در صداقت ، شهادت و توبه آنان خللی وارد نشده باشد و عمر و اموالشان را در راه جلب رضایت حق مصرف نمایند. (آلوسی ، روح المعانی ، جزء 4، ص114). میتوان گفت صالح بودن نیل به یک فضیلت و صفت پایدار در انسان میباشد و هر کسی که عمل نیک انجام میدهد لزوما! صالح محسوب نمیشود. در قرآن از زبان حضرت ابراهیم (ع) میفرماید که این پیامبر یزرگوار را خداوند میخواهد که : « الحقنی بالصالحین» ،(شعرا،۸۳) یا میفرماید : « و انّه فی الاخرة لمن الصالحین» ،(بقره،۱۳۰)
میان کاربردهای اسمی و فعلی « صالح» تفاوت هست از این رو قرآن میفرماید : کسانی "عمل صالح" انجام میدهند "عملوا الصالحات" ولی کسانی هم هستند که تمام شئون زندگیشان برخاسته از آن مقام است و "صالح بودن "به عنوان تجربهای انضمامی در ساحتهای وجودیشان نمود یافته است. قرآن در سوره عنکبوت میفرماید : « والذین امنوا و عملوالصالحات لنُدخلنّهم فی الصالحین» ، ( کسانی که ایمان آورند و کارهای شایسته انجام دهند ما آنان را در گروه صالحان وارد میکنیم) ، (عنکبوت ، 9). با تأمّل در آیه مذکور میتوان نتیجه گرفت که کسانی که ایمان میآورند و کارهای شایسته انجام میدهند با تداوم و استمرار در ورزههای معنوی و زیست اخلاقی تدریجاً صالح شدن ذاتی آنها میگردد و به فصل مقوّم موجودیتشان تبدیل میشود.
در قرآن ، مقام صالحان مرتبتی بلند از مدارج والای انسان در پیشگاه خداوند میباشد که خداوند در آیات متعددی پیامبران الهی نظیر ابراهیم (ع) [ که پیشتر اشاره شد] ، اسماعیل ، اسحاق ، یعقوب ، لوط، ادریس و ذوالکفل را در آیاتی از سوره انبیاء به این صفت ستوده و آنان را از جمله صالحان دانسته است. آنچه از ظاهر آیات معلوم میشود اینکه صالح بودن نیز مانند ایمان، تقوا و ... ذو مراتب و به اصطلاح مقول به تشکیک میباشد و همه صالحان در یک مرتبه وجودی واقع نشدهاند، مرتبه نازله آن انجام کارهای اهل اسلام میباشد و آراسته شدن به اخلاق پسندیده و فضیلتها. مراتب فوقانی آن تبدیل شدن کارهای پسندیده و فضیلتها به منش و عادت و سیره میباشد که تدریجاً با تداوم و استمرار به "ملکه "و "ملکه راسخه" تبدیل میگردد و موجب تغییر و تبدیل مذاق و مزاج معرفتی و« مبدأ میل » انسان میگردد. مولانا گوید:
شرط تبدیل مزاج آمد بدان کز مزاج بد بود مرگ بدان
مثنوی معنوی،دفتر سوم
از نظر قرآن ، صالحان به واسطه برخورداری از فضیلتهای والا و اینکه اعمال جوارحی و جوانحیشان به رنگ و « صبغه الهی» ،(بقره،۱۳۸) آغشته شده از ولایت الهی برخوردار هستند و خداوند سرپرستی آنان را در اختیار دارد آنگونه که در قرآن میفرماید : « انَّ ولیّی اللّه الذی نزّل الکتاب و هُوَ یتوَلّی الصالحین» ، (اعراف ، 196) آنان در دنیا و آخرت از تحیّت ملائک برخوردارند و فرشتگان مقرّب خداوند به آنان یاری میرسانند. در سوره قلم می فرماید:«فاجتباه ربه فجعله من الصالحين»،(قلم،۵۰)
آنان از بندگان موهوب و برگزیده خداوند میباشند که خدا نیز با مواجهه کریمانهاش آنان را به خود منتسب میکند. ( انبیاء ، 105 و نمل ،19) و آنان وارثان زمین خواهند بود که : « ان الارض یرثها عبادی الصالحون » ، ( انبیاء ، 105) آنان بندگان واقعی خدواند هستند « عبادی » که لحظهای از ولایت و اطاعت خداوند خارج نمیشوند نه تنها از گناه و معصیت اجتناب دارند بلکه از وارد شدن به شبهات نیز احتراز دارند.(قلم، 48و50) آنان فقط پروای خداوند و اندیشه رضایت حق را دارند در برابر ناملایمات زندگی صبورند و رضا به قضای خداوند دادهاند. (رعد ،23-24) و شبهایشان «روز جهان افروز» میباشد « امّة قائمة یتلون ایات اللّه اناء اللّیل و هم یسجدون » ، ( آل عمران ، 113)
در دل شب آیات الهی را تلاوت میکنند و در روشنایی روز و عرصه کسب و کار مطابق با آموزههای وحیانی عمل میکنند. زندگیشان در سه محور طاعت حق، شفقت بر خلق و مجاهدت معقول و تعالی بخش با نفس شکل میگیرد.
از پیش شرطهای مهم و ضروری برای رسیدن به مقام صالحان ، ایمان واقعی میباشد. ایمانی که هم در دل و جان، هم در گفتار و زبان و هم در عملکرد و رفتار نمود داشته باشد. قرآن در آیات 130 و131 سوره مبارکه بقره و نیز در آیه 101 سوره یوسف، تسلیم بودن در مقابل خداوند را شرط اصلی و همه رسیدن به مقام صالحان برشمرده و به آن تأکید دارد. وقتی حضرت ابراهیم (ع) را توصیف می کند میفرماید : « ... ولقد اصطفیناه فی الدّنیا و انّه فی الاخرة لمن الصالحین. اذ قال له ربه اسلم قال اسلمتُ لربّ العالمین» ، ( ...ما در دنیا او [ ابراهیم] را به رسالت برگزیدیم و البته در آخرت هم از شایستگان است. [ و] آنگاه گرامی گردید که خداوند به او فرمود : ای ابراهیم ! تسلیم اوامر و منهیات پروردگارت باش و او عرض کرد : مطیع پروردگار جهانیانم) ، ( بقره ، 130-131) حضرت یوسف (ع) نیز در مقام دعا از خداوند میخواهد که : « توفّنی مسلماً والحقنی بالصالحین» ،( موقع مرگ به تسلیم و رضای خودت جانم را بگیر و مرا با صالحان محشورفرما ) ، ( یوسف ، 101) در سوره شعراء برخوردار شدن از حکمت نیز به عنوان پیش شرط ضروری نیل به مقام صالحان مطرح شده است. قرآن از زبان حضرت ابراهیم (ع) نقل میکند که به دعا از خداوند میخواهد: « ربّ هب لی حکما و الحقنی بالصالحین » ، ( خدایا! به من حکمت عطا فرما و مرا به بندگان صالح خود ملحق ساز » ، ( شعراء ، 83) رسیدن به حکمت و برخوردار شدن از زندگی حکیمانه مرتبهای بسیار ارزشمند است. در قرآن دنیا با تمام طول و عرض متاع قلیل میباشد ولی حکمت خیر کثیر میباشد : « ... و مَن یوتَ الحکمة فقد اوتی خیراً کثیراً و ما یذکّر الا اولوالالباب » ، ( و هرکس را دانش و حکمت بخشد به او مرحمت بسیار فرموده و این حقیقت را جز خردمندان عالم متذکّر نشوند) ، ( بقره ، 269). همچنین اهتمام در نیکی به همنوعان و گرهگشایی از کار بندگان از عوامل نیل به مقام صالحان میباشد. قرآن توصیه میفرماید : « وَ اَنفقوا مما رزقناکم من قبل ان یاتیَ احدکم الموت فیقول ربّ لولا اخّرتنی الی اجل قریب فاصّدَقَ واَکُن من الصالحین » ، ( و از آنچه روزی شما کردیم در راه خدا انفاق کنید پیش از آنکه مرگ یکی از شما فرا رسد در آن حال با حسرت بگوید : پروردگارا ! اجل مرا اندکی تأخیر انداز تا صدقه و احسان بسیار کنم و از نیکوکاران شوم) ، (منافقون ، 10)
خیری کن ای فلان و غنیمت شمار عمر ز آن پیشتر که بانگ برآید فلان نماند
سعدی
کلمه صالح در مواردی وصف عمل بوده نظیر : « من امن بالله و الیوم الاخر و عمل صالحاً» ،(بقره،۶۲)و در کنار ایمان به کار رفته است. از منظر وحیانی ایمان و عمل صالح به سان دو بال برای استعلا و استکمال انسان میباشد که بدون یکی آدمی آنگونه که باید راه به جایی نمیبرد و اوج بایسته و سزامندی نمیتواند بگیرد. همچنین در مواردی با معانی دیگر مطرح شده مثلاً در عبارت قرآنی : « ... دعوُاللّه ربهما لئن اتَینا صالحاً لنّصدقنّ و لنکونن من الشاکرین. فلمّا اتاهما صالحاً ...» که ظاهراً مراد از صالح در این آیه سالم و از نظر جسمانی بیعیب و نقص میباشد. در ارتباط با اوصاف بندگان صالح خداوند آیات 113 و 114 سوره مبارکه آل عمران تصویر جامعی ارائه نمودهاند. خداوند در آیات مذکور میفرماید : « لیسوُا سواءً من هل الکتاب امّة قائمة یتلون ایات اللّه اناء الیل و هم یسجدون. یؤمنون باللّه و الیوم الاخرو یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یُسارعون فی الخیرات و اولئک من الصالحین» ، ( همه اهل کتاب یکسان نیستند از میان اهل کتاب، گروهی شبزندهدار هستند که آیات الهی را در دل شب میخوانند و سر به سجده مینهند، به خدا و روز قیامت ایمان دارند، و به کار پسندیده فرمان میدهند و از کار ناپسند باز میدارند و در کارهای نیک شتاب میکنند و آنان از شایستگانند.)
ویژگیهایی که برای صالحان مطرح شده اجمالاً عبارتند از : ویژگیهای اعتقادی که ایمان به مبدأ و معاد را شامل میشود و عملکرد عبادی و منش و روش آنها که عبارت است از :
الف) تلاوت آیات قرآن در دل شب ، سجده بر آستان الهی ، امر به معروف و نهی از منکر و شتاب در کار خیر. در سوره فاطر نیز انسانها به سه قسم تقسیم میشوند : « فمنهم من ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق بالخیرات ». گروهی به خود ستم میکنند، گروهی میانهرو هستند و کسانی که در خیرات از دیگران پیشی میگیرند.
هرکه جز ماهی ز آبش سیر شد هرکه بیروزی است روزش دیر شد
مثنوی معنوی ، دفتر اول
که ویژگیهای مذکور در سوره عنکبوت در ایمان و عمل صالح خلاصه شده و میفرماید : « والّذین امنوُا و عملوُ الصالحات لنُدخلنّهم فی الصالحین » ، (کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند، البته آنان را در زمره شایستگان درمیآوریم) ، (عنکبوت ، 9). در سوره فاطر عمل صالح موجب استعلا و استکمال « کلمه طیّب » میگردد : « الیه یصعد الکلم الطیب و العملُ الصالح یرفعه» ، (سخنان پاکیزه به سوی او بالا میرود و کار شایسته به آن رفعت میبخشد) ، (فاطر، 10)
در قرآن از زبان سه پیامبر خدا برای صلاح خود یا خاندانشان دعا، ذکر شده که عبارتند از : حضرت ابرهیم (ع) از خداوند میخواهد که : « ربّ هب لی حُکماً و الحقنی بالصالحین » ، ( خداا! به من حکمت عطا کن و مرا به صالحان ملحق بفرما). حضرت یوسف(ع) پس از اینکه یعقوب و برادرانش به مصر میآیند و همدیگر را میبینند عرض میکند : « ... توفنّی مسلماً و الحقنی بالصالحین » ، ( ...[خدایا] مرا مسلمان بمیران و به شایستگان ملحق فرما). حضرت سلیمان هم از خداوند اینگونه میخواهد که : « وادخلنی برحمتک فی عبادک الصالحین » ، ( به رحمت خود ، مرا در زمره بندگان صالح و شایستهات وارد کن.)
ب) صالحان از ولایت الهی برخوردار هستندآنگونه که قرآن میفرماید : « انّ ولیی اللّه الذی نزّل الکتاب و هوَ یتولّی الصالحین » ، ( همانا ولیّ من آن خدایی است که قرآن فرستاده و هم او ولی شایستگان است.)
ج) متنعّم بودن در کنار انبیاء و صدّیقین و شهدا :قرآن میفرماید : « و من یطع اللّه و الرسول فاولئک مع الذین انعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء والصالحین وَ حَسُن اولئک رفیقاً» ؛ ( و کسانی که از خدا و پیامبر اطاعت کنند، در زمره کسانی خواهند بود که خدایشان رامی داشته با پیامبران و راستان و شهیدان و شایستگان هستند و آنان چه نیکو همراهانند) ، ( نساء ، 69) علّامه طباطبایی میفرماید : صالحان در این آیه کسانی هستند که سزاوار نعمتهای خداوند و آماده برخورداری از اکرام الهی هستند و طبرسی نیز صالح را کسی میداند که به واسطه حُسن عمل به راستی و درستی رسیده است. (طبرسی ، مجمع البیان ، ذیل آیه )
د) برخوردار شدن از مغفرت الهی : خداوند در سوره توبه فرماید : « ربکم اعلم بما فی نفوسکم ان تکونوا صالحین فانّه کان للاوابین غفوراً » ، ( پروردگار شما به انچه در دلهای خود دارید آگاهتر است، اگر شایسته باشید قطعاً او آمرزند توبهکنندگان است.) در آیه فوق صالحان از کسانی هستند که مشمول رحمت و مغفرت خداوند واقع میشوند.
ه) وارث شدن زمین : از مهمترین ویژگیهای صالحان که ناظر به موضوع [ آینده پژوهی ] میباشد این رهآورد ارزشمند است که صالحان وارثان نهایی زمین خواهند شد. قرآن میفرماید : « و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذّکر انّ الارض یرثها عبادی الصالحون» ، ( به راستی در زبور بعد از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد.) در همه ادیان و آئینها حتی آئینهای غیر وحیانی، زمین نهایتاً در اختیار بندگان صالح و عادل خداوند قرار خواهد گرفت. در سوره مبارکه قصص نیز میفرماید : « و نریدُ ان نمنَّ علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین» ، ( قصص ، 5) اراده محتوم و تخلّفناپذیر خداوند بر این واقع شده که آنها که سالهای متمادی به استضعاف کشیده شده بودند از پیشوایان و وارثان زمین قرار گیرند. همچنین در قرآن یک مورد عبارت «صالح المؤمنین» به کار رفته که میفرماید : «إِن تَتُوبَا إِلَی اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمَا وَإِن تَظَاهَرَا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِیلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمَلَائِکَةُ بَعْدَ ذَلِکَ ظَهِیرٌ »،(اگر [شما دو زن] به درگاه خدا توبه كنيد [بهتر است]، واقعاً دلهايتان انحراف پيدا كرده است. و اگر عليه او به يكديگر كمك كنيد، در حقيقت، خدا خود سرپرست اوست، و جبرئيل و صالح مؤمنان [نيز ياور اويند] و گذشته از اين، فرشتگان [هم] پشتيبان [او] خواهند بود)،(تحریم،۴) که مطابق بعضی روایات مراد علی (ع) می باشد.
الحمد لله رب العالمین