از ارزشمندترین مواهب خداوند ،برخورداری از توفیق معرفت می باشد که غذای دل و روح و زمینه ساز سعادت و حسن عاقبت انسان می باشد . عوامل متعددی زمینه ساز معرفت هستند که از جملۀ آنها:انکسار ، دلشکستگی و تهی شدن از «من»های موهوم و پندارین است . شیخ فریدالدین عطار در منطق الطیر بعد از طلب و عشق ،معرفت را سومین مرتبه از مراتب سلوک بپیش از استغنا بیان می کند.خودبینی از موانع اصلی معرفت و خودشناسی یا معرفت نفس از عوامل مهم زمینه ساز معرفت و شناخت خداوند تبارک و تعالی می باشند.

ایمان ،خوف و توفیق توبه و انابه نیز از رهاوردهای معرفت حق می باشند .خودشناسی با خداشناسی تعامل دارد و خودشناسی موجب خداشناسی می گردد هرچند همه هستی به معرفت خداوند سبحان دلالت دارند و رهنمون می گردند.معرفت خداوند با محبت نیز همراه می باشد و عشق و معرفت پله های سلوک و صعود به سوی حق می باشند.آدمی اگر از معرفت برخوردار گردد مبدأ میلش عوض می شود و دیگر به غیر حق نمی پردازد . التفات و توجهش به این عالم نیز از آن روی صورت می گیرد که هستی تجلی خداوند است و بنده برخوردار از معرفت خداوند ، در جهانِ آفرینش صانع ازلی را جلوه گر می بیند.