هو
"نی نامه" و حکایت آغازین مثنوی؛ چکیده این کتاب بی بدیل معنوی و آسمانی می باشد و مثنوی شرح مطوّل این ابیات. پس از « نی نامه » که در واقع وصف حال خود مولانا می باشد که مشتاقی و مهجوری انسان دورافتاده از اصل خود را بیان می دارد و « روزگار وصل » را بازمی جوید سخن از پادشاه و کنیزکی است که شاه دل به او سپرده و کنیز نیز دل در گرو عشق زرگری سمرقندی باخته است. مولانا پس از نی نامه و بیان اینکه :
درنیابد حال پخته هیچ خام پس سخن کوتاه باید والسلام
مثنوی معنوی ، دفتر اول، بیت : 18
به وارستی و نادلبستگی توصیه می کند و می گوید :
بند بگسل باش آزاد ای پسر چند باشی بند سیم و بند زر؟!
گر بریزی بحر را در کوزهای چند گنجد قسمت یک روزهای
کوزه چشم حریصان پر نشد تا صدف قانع نشد پر در نشد
مثنوی معنوی ، دفتر اول ، ابیات : 19-21
و اینکه :
هرکه را جامه ز عشقی چاک شد او ز حرص و عیب کلّی پاک شد
مثنوی معنوی ، دفتر اول ، بیت : 22
و در ادامه اشاره به خواص و اوصاف عشق :
شاد باش ای عشق خوش سودای ما ای طبیب جمله علتهای ما
ای دوای نخوت و ناموس ما ای تو افلاطون و جالینوس ما
جسم خاک از عشق بر افلاک شد کوه در رقص آمد و چالاک شد
عشق جان طور آمد عاشقا طور مست و خرّ موسی صاعقا
مثنوی معنوی ، دفتر اول، ابیات : 23-26
و گلایه از بی همزبانی و نبود اهلیّت لازم در مخاطبان :
با لب دمساز خود گر جفتمی همچو نی من گفتنیها گفتمی
مثنوی معنوی ، دفتر اول ، بیت :27
در ادامه ابیات به غبار روی آینه جان اشاره می کند و اینکه :
آینه ات دانی چرا غماز نیست زآنکه زنگار از رُخش ممتاز نیستمثنوی معنوی ، دفتر اول، بیت : 34
که قرآن نیز به آن اشاره نموده می فرماید : « بل رآن علی قلوبهم ماکانوا یکسبون» ، ( عملکرد اکتسابی شان موجب زنگار خوردن دلهایشان شده است.) ، (مطففین ، 14).
و پس از آن حکایتی را با مطلع :
بشنوید ای دوستان این داستان خود حقیقت نقد حال ماست آن
آغاز می کند که وصف حال آدمی در این عالم می باشد و در قالب حکایتی، اینگونه می گوید :
بود شاهی در زمان پیش از این ملک دنیا بودش و هم ملک دین
اتفاقاً شاه روزی شد سوار با خواص خویش از بهر شکاریک کنیزک دید شه بر شاهراه شد غلام آن کنیزک جان شاه
مرغ جانش در قفس چون میتپید داد مال و آن کنیزک را خرید
مثنوی معنوی ، دفتر اول ، ابیات : 36-39
اصل و مَأخذ حکایت احتمالاً برگرفته از کتاب « فردوس الحکمه» علی بن ربن میباشد که از اولین کتب پزشکی تدوین شده پس از اسلام می باشد، یا برگرفته از کتاب چهار مقاله و حکایتی که از علاج بیماری یکی از خویشان قابوس وشمگیر توسط ابن سینا نقل شده است. در هر حال مراد مولانا از این حکایت به سان دیگر حکایات مثنوی نه صرفاً نقل داستان که وسیله قرار دادن آن برای نکته یابیهای عمیق و بعضاً به راستی حیرت انگیز عرفانی و روانشناختی میباشد. آنگونه که خود نیز میگوید :
ای برادر قصه چون پیمانه است معنی اندر وی به سان دانه است
اجمالاً اینکه : پادشاه به قصد شکار با تعدادی از خواص و نزدیکان خود به شکار می رود و در راه کنیزکی را می بیند و شیفته آن کنیزک می شود، عشقی که هرچند زمینی ولی پاک و بی آلایش بوده است. در ادامه حکایت نیز به دو عشق دیگر اشاره دارد که عشق پادشاه به حکیم و طبیب معنوی و عشق کنیزک به زرگر سمرقندی می باشد که اولی عشقی معنوی و آسمانی و دومی عشقی نفسانی می باشد و در ادامه مطرح خواهد شد.
پس از اینکه پادشاه کنیزک را می گیرد، وی بیمار می شود
چون خرید او را و برخوردار شد آن کنیزک از قضا بیمار شد
و مولانا از اینجا به نکته ای فراگیر در زندگی انسان اشاره می کند که نوعاً وقتی از جهتی کامیابی حاصل می شود از طرفی دیگر ناکامی و بدبیاری است و در زندگی آدمی به تعبیر سعدی :
« گنج و مار و گل و خار و غم و شادی به همند» در این دنیا « عُسر» و «یُسر» باهم تنیده اند :
« فانَّ مع العسر یُسرا. انَّ مع العسرِ یُسرا.» ، (سوره انشراح، 5-6)
آنجا که شادی همیشگی و پایدارست بهشت است و زبانحال بهشتیان پس از استقرار در فردوس اینکه : « الحمدلله الذی اذهبَ عنّا الحزن» ، (فاطر، 34) در این دنیا « گرد ران با گردن است» و غم و شادی توامان:
آن یکی خر داشت پالانش نبود یافت پالان گرگ خر را درربود
کوزه بودش آب مینامد به دست آب را چون یافت خود کوزه شکست
مثنوی معنوی ، دفتر اول ، ابیات : 41-42
بیت : « آن یکی خر داشت ...» از امثال سایره میباشد که شاید مراد از خر مرکب جسمانی ، پالان متاع دنیوی و گرگ، بیماری و مرگ باشد. دو بیت مذکور هرکدام یک حکایت کوتاه و خلاصه شده در یک بیت و کوتاهترین حکایتهای مثنوی می باشند.
حکیم عمر خیام نیز میگوید :
هر یک چندی یکی برآید که منم با نعمت و با سیم و زر آید که منم
چون کارک او نظام گیرد روزی ناگه اجل از کمین درآید که منم
قرآن میفرماید : « ولکم فی الارض مستقر ...» ،(بقره ،26) انسان در طلب استقرار و آرامش بر روی زمین است ولی نمی یابد :
این همه بیقراریت در طلب قرار توست طالب بیقرار شو تا که قرار آیدت
کنیزک بیمار می شود، پادشاه پزشکان را از اطراف و اکناف جمع می کند :
شه طبیبان جمع کرد از چپ و راست گفت جان هردو در دست شماست
جان من سهل است جان جانم اوست دردمند و خسته ام درمانم اوست
هرکه درمان کرد مَر جانِ مرا برد گنج و درّ و مرجان مرامثنوی معنوی، دفتر اول ، ابیات: 43-45
طبیبان نیز در مقابل درخواست شاه گفتند : مطمئن باش ما هرکاری از دستمان برآید می کنیم و برای شفای بیماری کنیزک درحدّ جان می کوشیم تا او بهبود یابد.
جمله گفتندش که جانبازی کنیم فهم گرد آریم و انبازی کنیم
هریکی از ما مسیح عالمیست هر الم را در کف ما مرهمیستمثنوی معنوی ، دفتر اول، ابیات : 46-47
طبیبان با اعتماد به نفس بدون اینکه «ان شاء الله» بگویند قول شفای بیماری کنیزک را دادند و خداوند هم برای اینکه درماندگی و ناتوانی آنها را نشان داد
گر خد خواهد نگفتند از بطر پس خدا بنمودشان عجز بشر
ترک استثناء مرادم قسوتی است نی همین گفتن که عارض حالتی است
ای بسا نآورده استثنا به گفت جان او با جان استثناست جفت
مثنوی معنوی، دفتر اول ، ابیات : 47-49
مولانا در ادامه، با اشاره به خودبینی طبیبان و نگفتن « انشاء الله کنیزک را شفا می دهیم» می افزاید که مرادم از ترک استثناء قساوت قلب و غفلتی است که بر دلهایشان غالب گشته، نه صرفاً با زبان گفتن که بسیارند کسانی که به زبان نمی گویند ولی جانشان با توحید افعالی و توجه به اینکه هر اتفاقی با مشیت الهی تحقق می یابد قرین گشته و تنیده شده است و از آنجا که مشیت الهی را نادیده گرفته بودند :
هرچه کردند از علاج و از دوا رنج افزون گشت و حاجت ناروا
مثنوی معنوی ، دفتر اول ، بیت : 51
و بیماری کنیزک نیز تشدید و موجب ضعف و تحلیل وی گردید، شاه نیز با دیدن این وضعیت غیر از ناله و گریه، کاری از دستش برنمی آمد.
آن کنیزک از مرض چون موی شد چشم شه از گریه همچون جوی شد
از قضا سرکنگبین صفرا فزود روغن بادام خشکی می نمود
از هلیله قبض شد اطلاق رفت آب، آتش را مدد شد همچو نفت
مثنوی معنوی ، دفتر اول ، ابیات : 52-54
« هلیله» که روان کننده و ملیّن میباشد به جای اینکه موجب روانی شکم شود، موجب گرفتگی و خشکی روده شد و آب، عوض خاموش کردن آتش، آن را شعله ورتر ساخت. پادشاه وقتی عجز و بی نتیجه بودن سعی و تلاش طبیبان را بدید، از دوا ناامید شد و به دعا روی آورد.و با نهایت اضطراب « پابرهنه » به سوی مسجد روان شد و از شافی صحت و سلامت کنیزک را طلب کرد. حافظ گوید :
آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند آیا بُوَد که گوشه چشمی به ما کنند
دردم نهفته به ز طبیبان مدعی باشد که از خزانه غیبم دوا کنند
دیوان حافظ ؛ غزل:196
شه چو عجز آن حکیمان
را بدید پابرهنه جانب مسجد دوید
رفت در مسجد سوی محراب شد سجده گاه از گریهاش پرآب شد
ابیات :55-56
«پابرهنه» رفتن به مسجد شاید اشاره ای به فروگذاشتن تعینات یا شدت اضطراب و غالب آمدن اضطرار و یا گذشتن از دنیا و آخرت و رسیدن به مقام فنا باشد که قرآن در مورد حضرت موسی(ع) نیز می فرماید : وقتی به مقام رسالت رسید وحی شد « فاخلع نعلیک انک بالواد المقدس طوی » (طه ، 12 ) که مراد پشت پازدن به دنیا و آخرت و فقط خدا را دیدن و خواستن می باشد
تو دوری از برم دل در بـــرم نیست هــــوای دیگــری اندر سرم نیست
به جان دلبرم کز هردو عالم تمنای دگر جز دلبرم نیست
بابا طاهر
چون به خویش آمد زعرقاب فنا خوش زبان بگشود در مدح و ثنا
بیت : 53
پادشاه وقتی از مقام فنا و محو، به مرتبه هوشیاری و صحو رسید زبان به مدح و ثنای پروردگار گشود :
کای کمینه بخششت مُلک جهان من چه گویم چون تو میدانی نهان
ای همیشه حاجت ما را پناه بار دیگر ما غلط کردیم راه
لیک گفتی گرچه میدانم سِرت زود هم پیدا کُنش بر ظاهرتابیات : 54-56
مولانا جلال الدین نیایشهای دلنشین و متأثرکننده و اوجگیریهای خیره کننده ای در مناجات با حضرت معبود (جلت حکمته)دارد که به صورت مجزّا نیز تدوین شده است. در این ابیات از زبان پادشاه می گوید که من بار دیگر مرتکب اشتباه شدم به جای اینکه به درگاهت روی آورم و از تو شفا طلب کنم، چشم به طبیبان عاجز و ضعیف دوختم و آنها هم هیچکاری نتوانستند بکنند. خدایا! فرموده ای : هرچند من از باطن شما آگاه هستم [« یعلم السرّ و اخفی» ؛(سرّ و نهان و بلکه مخفی تر از آن را نیز می داند)]ولی از ما خواسته ای که دعایمان را بر زبان آوریم من هم از تو می خواهم کنیز را شفا دهی.
چون برآورد از میان جان خروش اندر آمد بحر بخشایش به جوش
در میان گریه خوابش در ربود دید در خواب او که پیری رو نمود
گفت ای شه مژده ، حاجاتت رواست گر غریبی آیدت فردا، ز ماست
چون که آید او حکیم حاذق است صادقش دان که امین و صادق است
ابیات : 57-60
الحمد لله رب العالمین