هو

«اهدنا الصراط المستقیم»، (حمد، 6)

ترجمة آیه:

محمدمهدی فولادوند: به راه راست ما را راهبر باش

ابوالفضل بهرامپور: ما را به راه راست هدایت فرما

ناصر مکارم شیرازی: ما را به راه راست هدایت کن

بهاءالدین خرّمشاهی: ما را به راه راست استوار بدار

حسین انصاریان: ما را به راه مستقیم هدایت فرما

الهی قمشه‌ای: تو ما را به راه راست هدایت فرما

معنی لغات:

اهد: هدایت کن- فعل امر از هدی= راهنمایی- دلالت- ارشاد

که به دو صورت تکوینی و تشریعی می باشد. هدایت تکوینی، قدم به قدم دستگیری کردن و به مقصد و مقصود رساندن می‌باشد. تمام هستی از منظری به سوی مقصد و هدف در نظر گرفته شده در حال حرکت می باشند. قرآن از حضرت موسی (ع) خطاب به فرعون می‌فرماید: «ربنا الّذی اعطی کل شی خلقه ثم هدی»، (طه، 50)

این قافله از صبح ازل رو به تو دارند                      تا شام ابد نیز به سوی تو روانند

                                                                                                             امام خمینی

حالت دوم به صورت تشریعی می‌باشد که با ارائه قانون و شریعت همراه می‌باشد و با ارسال رُسُل و انزال کتبِ وحیانی تحقق یافته است. «لکلّ جعلنا منکم شرعة و منهاجاً»، (برای هر کدام از شما راه و روشی معین داشته‌ایم)، (مائده، 48)

هدایت تکوینی به صورت «ایصال به مطلوب» و هدایت تشریعی به صورت «ارائه طریق» می‌باشد. «مرا همراه و هم راهست یارم»

نا= ما را- ضمیر متصّل مفعولی   

صراط= بزرگراه وسیع و هموار- راه روش- «راغب اصفهانی» صراط را راه واضح و آشکار، صاف و هموار معنی کرده است بعضی از لغت‌شناسان گویند: در اصل «سراط» بوده که به تناسب مخرج «ط»، حرف «س» در ابتدا به «ص» تبدیل شده است. معنی ابتدایی و اصل صراط برگرفته از بلعیدن می‌باشد راه نیز رهرو را به کام خود فرو می‌کشد،  او حرکت می‌کند و پیش می رود.  اين واژه در قرآن بیش از 40 بار تکرار شده .

مستقیم= برگرفته از «قَوَم»= راه بدون انحراف و اعوجاج- بهترین حالت هر چیز قیام آن محسوب می‌شود ظهور و حصول منافع هر چیز نیز قیام آن گفته می‌شود. لغت هم افق با مستقيم در قرآن،  «مستوی» مي‌باشد قرآن می‌فرماید: «فستعلمون من اصحاب الصراط السوی و من اهتدی»، (زود خواهید دانست که که رهروان راه راست و رهیافتگان چه کسانی هستند)، (طه، 135)

در لسان العرب «مستقیم» به معنی معتدل آمده است- راه مستقیم راهی است قائم و رو به بالا که از تعمیق و ترفیع برخوردار است. راهی توأم با «سودای بالاسر».

در آیة فوق، متکلم و قرائت کنندة آیه، یا نمازگزار از خداوند می‌خواهد او را به راه راست هدایت فرماید سوره با دعا و خواهش همراه می‌شود. بنده، خواسته‌ای از خداوند مطرح‌ می‌کند و آن هدایت به راه راست می‌باشد. سوالی که می تواند مطرح شود اینکه: مگر تا آن وقت در مسیر مستقیم نبود و اگر در مسیر مستقیم واقع هست خواستن هدایت به مسیر مستقیم چه مفهومی می‌تواند داشته باشد و آیا «تحصیل حاصل» نمی‌باشد؟ در پاسخ می‌توان گفت: یکی از معانی «اهدنا»، «ثبّتنا» می‌باشد، ما را در راستِ هدایت پایدار بدار و هدایت‌مان را تداوم بخش چرا که همواره در معرض لغزش هستیم یاری‌مان فرما که از طریق مستقیم، منحرف نشویم و تا آخر عمر در این طریق واقع باشیم و با حُسن عاقبت از دنیا برویم. تضمینی برای هیچکس نیست که همیشه و تا آخر عمر در مسیر هدایت باشد از این‌رو آرزویی بالاتر از تمنای هدایت به صراط مستقیم برای انسان نیست.

چو مَحرم شدی غافل از خود مباش         که محرم به یک نقطه مُجرم شود

حضرت علی (ع) می‌فرماید: «من استقام فَاِلی الجنة و من زلّ فالی النار»، (نهج‌البلاغه، خ 119)

علامه طباطبایی (ره) در تفسیرالمیزان می نویسد: «صراط مستقیم» حقیقتی است که در ضمن تمامی راههای به سوی خدا [با اختلاف مراتبی که دارند] وجود دارد بنابراین مانعی ندارد که افراد هدایت شده بار دیگر به سوی آن هدایت شوند به این معنی که خداوند آنها را به راهی از راههای خود هدایت کرده و بعد مقام هدایت آنها را بالا می‌برد و از راهی به راه عالیتری هدایت می‌فرماید. (تفسیرالمیزان، ج1، ذیل آیات 6-7 سوره حمد)

برو هر لحظه ایمان تازه گردان               مسلمان شو مسلمان شو مسلمان

                                                                                                       گلشن راز

در «اهدنا الصراط» به خداوند می‌گوئیم که در هر لحظه محتاج عنایت کریمانة وی هستیم و از خود هیچ نداریم

ای رهنمای گم شـدگان اهدنا الصراط              وی نـــور چشم راه روان اهــــدنا الصراط

در دوزخ هوی و هوس بـــاز مانده‌ایم                گم کرده‌ایم راه جنـــان، اهدنـــا الصـراط

ره دور، وقت دیر، شب تـار و صد خطر              مرکب ضعیف و جـــاده نهان اهدنا الصراط

غولی زهـر طرف ره وامانــــده‌ای زند               آه از صفیـر راهــــزنان اهدنــــا الصـراط

نی ره به سوی سود و نه سوی زیان بریم       ای از تو سود و از تو زیـــان اهـدنا الصراط

از شـارع هوا و هــــوس در نمی‌رویم               گـــاهی در این و گاه در آن اهـدنـا الصراط

گم گشت «فیض» و راه به جایی نمی‌برد        ای رهنمای گم شــــدگان، اهــدنا الصـراط

                                                                                                            فیض کاشانی

هدایت ما منوط به عنایت خداوند است: «و من یهد الله فهو المهتد»، (اسراء، 97) در این آیه، بنده از خداوند می‌خواهد که لطفش را شامل او فرماید و به راه راست هدایت کند نقطة مقابل هدایت، «ضلالت» می‌باشد. قرآن می‌فرماید: «اولئک الّذین اشتروا الضلالة بالهدی ....»، (اینان کسانی هستند که گمراهی را به بهای راهیابی می‌خرند»، (بقره، 16) یا می‌فرماید: «من اهتدی فانّما یهتدی لنفسه و من ضلّ فانّما یضلّ علیها»، (اسراء، 15)

راههای متعددی در برابر انسان قرار دارد که او یکی از آنها را انتخاب می‌کند از جمله راه هوا و هوس، برآورده ساختن خواستها و رضایت دیگران، اجابت وسوسة شیطان، راه نیاکان و پیشینیان، راه خداوند و مقربان درگاهش و ... در این میان جز راه خداوند و برگزیدگانش دیگر راهها به ندامت و پشیمانی منتهی می‌شوند: «یا حسرة علی العباد ما یاتیهم من رسول الّا کانوا به یستهزؤن»، (یس، 30) زندگی اصیل و متعالی در پیمودن «صراط مستقیم» خود را نشان می دهد. انسان یک بار به دنیا می‌آید و برای همیشه از دنیا می‌رود، همه می‌میرند ولی کم کسی واقعاً زندگی می‌کند زندگی واقعی حرکت در صراط مستقیم می باشد: «استجیبوا لله و للرسول اذا دعاکم» لما يحييكم صراط مستقیم راهی است مطمئن که در پیمودن آن حسرت و ندامت نیست و منتهی به لقای حق با جلوة جمال می‌گردد. صراط مستقیم با چند شاخص مشخص می‌گردد که اجمالاً عبارتند از:

1- صراط مستقیم، راه عبودیت و بندگی خداوند می‌باشد. قرآن می‌فرماید: «انی توکّلت علی الله ربی  ربکم ما من دابّه الا هو اخذ بناصیتها انّ ربّی علی صراط مستقیم»، (من بر خداوند، پروردگارم که پروردگار شما نیز هست توکّل کرده‌ام، هیچ جنبنده‌ای نیست مگر آنکه او [خداوند] حاکم بر هستی اوست؛ پروردگار من بر راه راست است)، (هود، 56)

در سورة «یس» نیز می فرماید: «اَلم اعهد الیکم یا بنی ادم لاتعبدوا الشیطان انّه لکم عدّو مبین. و ان اعبدونی هذا صراط مستقیم»، (آیا ای آدمیان با شما پیمان نبسته بودم که شیطان را نپرستید که او دشمن آشکار شماست؟ و اینکه مرا بپرستید که این راهی راست است؟)، (یس، 59-60)

2- راه اعتصام و تمسّک به خداوند و یاری جستن از آن قادر متعال. قرآن می‌فرماید: «و من یعتصم بالله فقد هُدی الی صراط مستقیم»، (و هرکس به خدا پناه برد، به راه راست راهنمایی شده است)، (آل‌عمران، 101)

3- یکتاپرستی و تبعیّت از آموزه‌های وحیانی و تأسی به ابراهیم پرچمدار توحید و خداگرایي.

قرآن می فرماید: «قُل انّنی هدانی ربّی الی صراط مستقیم دیناً قیماً ملّة ابراهیم حنیفاً و ما کان من المشرکین»، (بگو مرا پروردگارم به راهی راست که دین استوار و آئین پای ابراهیم است که هرگز از مشرکان نبود- راهنمایی کرده است)، (ممتحنه، 4) و تأسی و تبعیّت از او راه مطمئنی برای نیل به سرمنزل نجات و جلب رضایت خداوند محسوب می‌شود.

4- کسانی که از ایمان و عمل صالح به صورت توأمان برخوردارند و از «خیرالبرّیه» و بهترین آفریدگان محسوب می‌شوند. قرآن‌ می‌فرماید: «انّ الّذین امنوا  عملوا الصالحات اولئک هم خیرٌ البریه. جزاءُهم عند ربهم جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها ابداً رضی الله عنهم و رضوا عنه ذلک لِمن خشیَ ربّه»، (کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند، اینانند که خود بهترین آفریدگانند. پاداش آنان در نزد پروردگارشان بهشتهای عدن است که جویباران از فرودست آن جاری است و جاودانه در آنند؛ هم خداوند از ایشان خشنود است و هم آنان از او خشنودند؛ این از آنِ کسی است که از پروردگارش بترسد)، (بیّنه، 7-8)

تسلیم و راضی به رضای خداوند بودن، دل را از محبت غیر و خالی کردن و حق را دیدن موجب راهیابی به صراط مستقیم و حرکت در این راه می‌گردد.

5- راه پیامبر و تأسی و اقتداء به آن حضرت (ص): در قرآن پیامبر اکرم (ص) به عنوان بهترین الگو معرفی شده است: «لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة لمن کان یرجوا الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیراً»، (به راستی که برای شما و برای کسی که به خداوند و روز باز پسین امید و ایمان دارد و خداوند را بسیار یاد می‌کند، در پیامبر خدا سرمشق نیکویی است)، (احزاب، 21) و در آغاز سورة مبارکه‌ »یس» می‌فرماید: «انّک لمن المرسلین. علی صراط مستقیم»، (تو از پیامبرانی. بر راهی راست)، (یس، 3-4) نه اینکه «الی» و «فی» صراط مستقیم باشد. همانگونه که خداوند از زبان حضرت هود (ع) فرموده: «انّ ربّی علی صراط مستقیم»، (هود، 56) پیامبر اکرم (ص) نیز «علی صراط مستقیم» می‌باشد و در سورة «نور» نیز اطاعت از پیامبر (ص) در کنار اطاعت از خداوند ذکر شده است: «قل اطیعوا الله و اطیعوا الرسول ...» در ادامة آیه می‌فرماید: «و ان تطیعوه تهتدوا»، (و اگر از او اطاعت کنید هدایت می‌یابید)، (نور، 54) در سورة توبه نیز می فرماید: «هو الّذی ارسل رسوله بالهُدی و دین الحق»، (او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاده است)، (توبه، 32). اجمالاً تبعیت از سیره و سنّت پیامبر اکرم (ص) راه مطمئنی برای هدایت و نیل به کمال می باشد در قرآن دنیا، «متاع قلیل»، (نساء، 77) شمرده شده است ولی از اخلاق پیامبر اکرم (ص) با صفت «عظیم» یاد شده است: «و انک لعلی خلق عظیم»، (قلم، 4)

بوستان آراي فضـــلت دست گلـــريز بهـاران                           دفتـــر وصف كمالت را دبير چـــرخ كـــاتب

در ره عشق و تولاي تو پــويان هــرچه سالك                         گوهر احسان و انعام تـــو جــويان هرچــه طالب

هر كه را در سر هواي توست منصور است و فائز                   هر كه را سوداي عشقت نيست مغبون است و خـائب

ســــر زدي خورشيد وار از شـرق اقليم ولايت                         جلــــوه است بزدود از آفــــاق ظلمات شـوائب

                                                                                                                                                                                                           عابد تبریزی

6- راه انبیاء: در سورة مبارکه «یس» پیامبر اکرم (ص) به عنوان یکی از انبیا بر «صراط مستقیم» یاد شده است: «انّک لمن المرسلین. علی صراط مستقیم»، (یس، 3-4) در سورة انعام در ارتباط با ابراهیم(ع) و ذریه اش می‌فرماید: «و وهبنا له اسحق و یعقوب کلّا هدینا»، (انعام، 84) و باز می‌فرماید: «ونوحاً هدینا من قبل و مِن ذرّیته داود و سلیمان»، (انعام، 84) و در آیة 87 این سوره می‌فرماید: «و من ابائهم و ذریاتهم و اخوانهم و اجتبیناهم و هدیناهُم الی صراط مستقیم»، (و برخی از پدرانشان و فرزندانشان و برادرانشان را، و آنان را برگزیدیم و به راهی راست هدایت کردیم) و در ادامه می فرماید: «اولئک الذین هدی الله فبهدیهم اقتده...»، (اینان کسانی هستند که خداوند هدایتشان کرده است، پس به هدایت آنان اقتدا کن...)، (انعام، 90) نکته مهّم در آیه اینکه نمی‌گوید به اینها اقتدار کن بلکه می‌فرماید به هدایت آنان اقتدا کن که همه از خداوند نشأت می‌گیرد و پیروی از «هدایت» آنان به معنی پیروی از اوامر الهی می باشد چرا که آنان رسول و پیام‌آور خداوند می‌باشند: «فهل علی الرّسل الّا البلاغ المبین»، (و آیا جز پیام‌رسانی آشکار چیزی بر عهدة پیامبران است)، (نحل، 35)

مطلق آن آوازها از شـــه بود                     گــرچه از حلقوم عبــــدالله بود

گفته او را من زبان و چشم تو                    من حواس و من رضا و خشم تو

                                                                            مثنوی معنوی، دفتر اوّل، ابیات: 1936-1937

گرچه قرآن از لب پیغمبر است                   هر که گوید حق نگفت، او کافرست

                                                                             مثنوی معنوی،دفترچهارم،بیت:۲۱۲۲

7- راه فطرت سالم که خداوند انسان را براساس آن آفریده است: «فطرت الله الّتی فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق الله ذلک الدّین القیم و لکن اکثر الناس لایعلمون»، (فطرت الهی که مردمان را بر وفق آن آفریده است، در آفرینش الهی تغییری راه ندارد این دین استوار است ولی بیشترین مردم نمی‌دانند)، (روم، 30)

8- راه اعتدال و میانه‌روی: «صراط مستقیم» راهی است که از افراط و تفریط احتراز شود. امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید: «ما تری الجاهل الّا مفرطا او مفرّطاً»، (جاهل را نمی بینی مگر اینکه افراط یا تفریط می کند)، (نهج البلاغه، حکمت 70) قرآن در موارد متعددی به میانه‌روی توصیه فرموده از جمله در ارتباط با استفاده از مأکولات می‌فرماید: «کلوا و اشربوا لاتُسرفوا انّه لایحب المسرفین»، (بخورید و بیاشامید ولی اسراف مکنید چراکه او اسرافکاران را دوست ندارد)، (اعراف، 31) نیز در آیة 29 سوره اسراء که از جملة آیات مربوط به مصادیق حکمت عملی می‌باشد می‌فرماید: «ولا تجعل یدک مغلولة الی عنقک ولا تبسطها کلّ البسط فتقعُدَ ملوماً محسوراً»، (و دستت را از شدت بخل بر گردنت مبند و نیز بسیار گشاده‌اش مدار که ملامت زده و درمانده می‌نشینی)، (اسراء، 29) در آخر سورة اسراء نیز از نماز خواندن با صدای بلند و آهسته باز می دارد و توصیه به اعتدال و میانه‌روی می‌کند: «ولا تجهر بصلاتک و لاتخافت بها وابتغ بین ذلک سبیلا»، (و نمازت را نه بلند بخوان و نه آهسته، و راهی میانة آنها برگزین)، (اسراء، 110)

علی (ع) در نهج‌البلاغه می فرماید: «الیمین و الشِمال مضلّه و الطریق الوسطی هی الجاده»، (انحراف به چپ و راست گمراهی و راه وسط، طریق هدایت است). غالباً افراط و تفریط از روحیه و ذهنی مشوش و متلاطم ناشی می‌شود و در عمل خود را آنگونه نشان می دهد در کتاب ارزشمند «لسان العرب» نیز راه مستقیم به راه معتدل تطبیق داده شده است. (لسان العرب، ذیل قَومَ) گاه تنگ نظری‌ها و حساسیت‌های بی‌مورد موجب نتایج پرهزینه و جبران ناپذیر می‌گردد و گاه بی‌تفاوتی‌ها و مماشاتهای نابجا که هر و نادرست و خارج از صراط مستقیم می‌باشند و مثالهای پرشماری در جامعه برای هر دو می‌توان بیان داشت. از علی (ع) نقل است که: صراط مستقیم در دنیا آن است که از غلوّ کوتاهتر و از تقصیر برتر و مستقیم باشد و در آخرت راه مؤمنان به سوی بهشت است. (المیزان، ج1، ذیل آیه). در آیة بعد نیز به افراط و تفریط در ارتباط با «مغضوب» و «ضالّ» بودن اشاره خواهد شد.

9- راه اهل بیت عصمت و طهارت: در احادیث متعددی «صراط مستقیم» راه علی (ع) و فرزندانشان ذکر شده است در زیارت جامعة کبیره می‌خوانیم: «انتم السبیل الاعظم و الصراط الاقوم». پیامبر اکرم(ص) در حدیث معروفی می‌فرماید: «مثلُ اهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجی و من تخلّف عنها غرق»، آنان به سان کشتی نوح هستند که هر کس سوار شود نجات پیدا می کند و هر کس از آنان روی گرداند غرقة گرداب حوادث و تموجات روزگار می‌گردد.

امام سجاد (ع) می فرماید: «نحن ابواب الله و نحن الصراط». در تفسیر نورالثقلین از امام صادق (ع) نقل شده است که: «والله نحن الصراط المستقیم» (تفسیر نور الثقلین، ج1، ص21). به صورت ذوقی و استحسانی وقتی حروف مقطّعة آیات آغازین سوره‌هایی که با این حروف شروع می‌شوند با حذف حروف مکرر کنار هم قرار می‌گیرند این عبارت از ترکیب حروف تشکیل می‌شود که: «صراط علی حقّ نمسکه».

در تفسير «ابوالفتوح رازي» از ابوبريده اسلمي نقل است كه صراط مستقيم را محمد و آل محمد عليهم‌السلام است.

هر كه پيغمبر شناسد بي‌تو فكرش قاصر است       زآنكه هرگز سايه از مهر فلك نبوَد جدا

در صــــراط مستقيم حق به ارشــاد خرد                بـــا نبي تنها تو طي راه كردي پابه پا

                                                                                                             عابد تبریزی

علی (ع) آیت عظمای خداوند می‌باشد که ما را به خدا می رساند. «آیت» و نشانه برای رسیدن به مقصدی است و در مسیر تعیین شده برای انسان در راستا و هدف: «یا ایها الانسان انّک کادح الی ربّک کدحاً فملاقیه»، (انشقاق، 6) علی علیه السلام مطمئن‌ترین نشانه برای رسیدن به هدف می باشد که هم نشانه هست و هم دستگیر راهروان برای نیل به مقصد. استاد شهریار گوید:

دل اگر خدا شناسی همه در رخ علی بین               به علی شناختم من به خدا قسم خدا را

در کتاب «شواهد التنزیل» حاکم حسکانی و تفاسیر نقلی مانند «نورالثقلین» احادیث متعددی در تطبیق «صراط مستقیم» با علی (ع) و اهل بیت عصمت و طهارت ذکر شده است به واقع اگر زندگی خودمان را بر پایة پیروی از آن ذوات مقدسه قرار دهیم و از آنان تعبیت نموده «شیعه» آنان باشیم بر «صراط مستقیم» هستیم. در زیارت عاشورا از خداوند می‌خواهیم که: «الهم اجعل محیای محیا محمد و آل‌محمد و مماتی ممات محمد و آل‌محمد».

آیت اله خویی در کتاب ارزشمند «البیان» گوید: صراط مستقیم، راهی است که سیرکننده در آن به نعمت ابدی و رضوان الهی می رسد و این راه عبادت است از اطاعت مخلوق از خالق و ترک عصیان و نافرمانی او و اینکه هیچ یک از اوامر را مخالفت نکند و غیر او را نپرستد و همین راه راست و مستقیمی است که هیچ اعوجاج و انحرافی در آن نیست.

10- با توجه به اینکه در آیة 7 سوره حمد می‌فرماید: «صراط الذین انعمت علیهم ...» و با عنایت به آیة  69 سورة نساء که می فرماید: «ومن یطع الله و الرّسول فاولئک مع الّذین انعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و حَسُن اولئک رفیقاً»، (و کسانی که از خداوند و پیامبر اطاعت کنند، در زمره کسانی هستند که خداوند آنان را از نعمت برخوردار ساخته اعم از پیامبران و صدیقان و شهیدان و صالحان و اینان نیک رفیقانی هستند)، (نساء، 69) و نیز آیه 19 سورة حدید که می فرماید: «والذین امََْنوا بالله و رسله اولئک هم الصدیقون و الشهداء عنه ربهم...»، (و کسانی که به خداوند و پیامبرانش ایمان آورده‌اند، اینانند که صدیقند و شهیدان نزد پروردگارشان هستند...)، (حدید، 19) می‌توان گفت: «صراط مستقیم» راه کسانی است که از نعمت برخوردارند و آنان اهل ایمان و عمل صالح می باشند که از پندار و عملکرد سالم و مقبولی برخوردارند.

                                                                                                      الحمدلله رب‌العالمين