مقدمه
واژه معنویّت (Spritual) از «spiritus» واژه ای لاتین به معنای «نَفس و دَمْ»برگرفته شده است . «spiritus» نیز از «spirare» به معنای دمیدن یا نَفَس کشیدن گرفته شده است. در ترجمه های لاتین انجیل عهد جدید «spiritualis» یا شخص معنوی به کسی گفته می شود که زندگی او را روح القدس یا روح خدا نظم می بخشد و یا بر آن تأثیر می گزارد.
شاید معادل دقیق و رسائی که توانِ انتقال تمام وجوه و نمودهای معنویت را داشته باشد دشواریاب بل نایاب باشد ولی در رویکردهای جدید، معنویت را مجموعهای از توانش ها و کیفیّت های روانی میدانند که در انسان ایجاد انگیزه و معنا میکند. گاه معنویت فرایندی برای ایجاد رضایت باطنی تعریف می شود که مؤلفههای سه گانۀ آرامش، شادی و امید پیکرۀ آنرا تشکیل می دهد .
«معنویت» در لغت ،مصدر جَعلی، و از واژه «معنوی» ساخته شده است. معنوی نیز با افزودن یای نسبت به آن، از واژه معنی که خود مصدرِ میمی بوده و مفاد آن مقصود و مراد است، مشتق گردیده است. بنابراین، معنوی یعنی منسوب به معنی و در مقابل لفظی است. این کلمه در معانی دیگری از جمله: حقیقی، راست، اصلی، ذاتی، مطلق، باطنی و روحانی نیز به کار می رود.(دهخدا ،لغت نامه،ذیلِ مدخل)
معنا گاه مقابل لفظ استفاده می شود ، مولانا می گوید:
لفظ در معنی همیشه نارسان زان پیمبر گفت قد کلَّ اللسان
مثنوی ،دفتری دوّم
از منظری هم معنی مقابل مادّه می آید و معنویّت با این رویکرد مقابل فلسفه مادیگرایی هم مطرح می شود که انسان و جهان پیرامون او را مادّی می داند. ریشۀ رویکرد مادیگرائی در تجربه گرایی نهفته است و بر این است که دانشِ انسان تماماً به تجربه حسّی وابسته است.
در مواردی هم معنا مقابل صورت است . مادّه و صورت از مفاهیم اساسی فلسفه هستند که اول بار توسط ارسطو وضع شدند و همواره مفاهیمی بنیادین در این زمینه بوده اند.
مولانا در دفتر دوّم مثنوی صورت و معنا را مقابل هم آورده ،می گوید:
معنی تو صورت است و عاریت بر مناسب شادی و بر قافیت
و در بیت بعد نقش و معنا مقابل هم آمده اند:
معنی آن باشد که بستاند ترا بی نیاز از نقش گرداند ترا
معنوی کسی است که از پوسته گذر کرده و هسته و جان مایه را می بیند و ادراک می کند و به "آگاهی" ،"خودآگاهی" و "دل آگاهی" می رسد .
از لغت نامۀ دهخدا نقل شد : معنوی معادل با "اصلی" می باشد . معنویت یعنی اصلی و اصیل بودن و در نهایت یکتائی با اصل . "اصل شو ، وصل شو"!میرفندرسکی می گوید:
چرخ با این اختران ، نغز و خوش و زیباستی صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی
صورت زیرین اگر با نردبان معرفت بررَوَد بالا همان با اصل خود یکتاستی
از ویژگی هایِ مهمِّ انسان معنوی توسعه یافتگی و شکوفا ساختنِ توانشهای مثبت در خود ، می باشد چنانکه قرآن می فرماید:"قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها.وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها"،بی تردید کسی که نفس را [از آلودگی پاک کرد و] رشد داد، رستگار شد. و کسی که آن را [به آلودگی ها و امور بازدارنده از رشد] بیالود [از رحمت حق] نومید شد.(شمس،8_9) .
انسانها چنانکه نقل شده :مانند معدِن هستند که باید جستجو ، کشف،استخراج و تصفیه شود و به کمال مطلوب نائل شوند . رسول اکرم (ص)می فرماید : "النّاسُ مَعادِنُ كمَعادِنِ الذَّهَبِ و الفِضَّةِ" ، انسانها معدن هايى مانند معدن طلا و نقره هستند. ( كلینی، كافی،ج:8، ص: 177) . مولانا در تفسیرِ حدیثِ معروفِ "کُنْتُ کَنْزاً مخفیّاً فَاحْبَبْتُ انْ اعْرَفَ فَخَلَقْتُ الخَلْقَ لِکَیْ اُعْرَف" در دفترِ چهارم مثنوی می گوید:
پارهدوزی میکنی اندر دکان زیر این دکان تو مدفون دو کان
هست این دکان کرایی زود باش تیشه بستان و تکش را میتراش
تا که تیشه ناگهان بر کان نهی از دکان و پارهدوزی وا رهی
پارهای بر کن ازین قعر دکان تا برآرد سر به پیش تو دو کان
پیش از آن کین مهلت خانهٔ کری آخر آید تو نخورده زو بری
مثنوی ،دفترِ چهارم
کمالی که پیشتر آمد را نهایت، حدّ و سقفی نیست و عَلَی الدّوام قابل استحصال و بالنده ساختن است
آه سِرّی هست اینجا بس نهان که سوی خضری شود موسی روان
همچو مستسقی کز آبش سیر نیست بر هر آنچه یافتی بِالله مَایست
بی نهایت حضرت است این بارگاه صدر را بگذار ، صدرِ توست راه !
مثنوی،دفترِ سوّم
معنویت یعنی دیده ور شدن به نگاهی متعمقانه و ژرفانگرانه برای شناختِ خود ، هستی و زندگی . تکاپوئی فرارَوانه و اوج اندیشانه "پیِ آواز حقیقت"
می توانی از رهی آسان شدن بر آسمان راست باش و راست رو کانجا نباشد کاستی
میرفندرسکی ، قصیدۀ یائیّه
قرآن می فرماید:ابراهیم (ع) نگاه کرد و رُؤْیَت نمود:"وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ"،(انعام،۷۵) شما هم نگاه کنید:"أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ ..."آيا در ملكوت آسمانها و زمين و هر چيزى كه خدا آفريده است ننگريستهاند...،(اعراف،۱۸۵)
هرچند :
نه هر کِلکی شکر دارد ، نه هر زیری زبر دارد نه هر چشمی نظر دارد ، نه هر بحری گهر دارد
دیوان شمس ،غزل:۵۶۳
ولی:
لنگ و لوک و خفتهشکل و بیادب سوی او میغیژ و او را میطلب
گفت از روح خدا "لا تَیاسوا " همچو گم کرده پسر رو سو به سو
هر کجا بوی خوش آید بو برید سوی آن سر کآشنای آن سرید
این همه خوشها ز دریاییست ژرف جزو را بگذار و بر کل دار طرف
مثنوی ،دفتر سوم
و در نهایت رسیدن و دیدن این حقیقت :
که یکی هست و هیچ نیست جز او وَحدَه لَا إِلَهَ إِلَّا هوُ
هاتف اصفهانی
و سلامت معنوی زمینه سازی برای نیل به مراتب والای کمال وجودی و دفع و رفع موانع که:
موانع تا نگردانی ز خود دور درون خانهٔ دل نایدت نور
شیخ محمود شبستری ،گلشن راز
نوشتار ذیل گلگشتی است در متون دینی و ادبی در چهار بخشِ فضیلتها ، مطلوبات [آرمانها] ، مهارتها و خودشناسی ، نیز مشام جان با روایحِ حیات بخش این منابعِ جان افزا تازه کردن و طراوت بخشیدن در راستای برگرفتن قَبَسی از این "آتشِ آتش نشان" و زنده شدن به حیات معنوی و تداوم بخشیدن به فرصت سبز حیات با سلامت معنوی که :
گر نشان زندگی جنبندگی است خار در صحرا سراسر زندگی است.
هم جعل زنده است و هم پروانه لیک فرق ها از زندگی تا زندگی است
پژمان بختیاری
سخن فرجامین در این ره یافت ،دعائی به درگاه آن یگانۀ چاره ساز و بنده نواز در سحرگاه طلیعۀ ماه شعبان که:
یاد ده ما را سخنهای دقیق که تو را رحم آورد آن ای رفیق
هم دعا از تو اجابت هم ز تو ایمنی از تو مهابت هم ز تو
گر خطا گفتیم اصلاحش تو کن مصلحی تو ای تو سلطان سخن
کیمیا داری که تبدیل اش کنی گرچه جوی خون بوَد نیل اش کنی
این چنین میناگریها کار توست این چنین اکسیرها اسرار توست
مثنوی ،دفتر دوّم
جمعه ،سیزده اسفند ۱۴۰۰،اوّل شَعبان المُعَظّم۱۴۴۳