خود شناسي مهمترين و ارزشمندترين شناخت و معرفت مي باشد كه توجه و تامّل در آن نقش راهبردي موثري در شكل گيري شاكله وجودي انسان و سمت و سو دادن به علائق و گرايشها مي گردد . در متون روايي از خودشناسي تحت عنوان «اعظمُ الحكمه» و «نهايه المعرفه» نام برده شده و نايل آمدن به معرفت نفس ، رستگاري بزرگ شمرده شده است ؛ « نال الفوز الاكبر من ظفر بمعرفه النفس» .
باروخ اسپینوزا می گوید: آن کس که خود و عواطف خود را به نحو واضح و متمایز بشناسد خدا را دوست می دارد و هر چه خود و عواطفش را بهتر بشناسد عشقش به خدا بیشتر می شود.
از ديگر سو نيز پرهزينه ترين جهل ، عدم توجه به شناخت خود مي باشد : « اعظم الجهل جهل الانسان بنفسه» ، عارف واقعي كسي است كه نفس خود را نيك شناسد و از هر چه موجب خدشه وارد آمدن بر گوهر وجودي اش مي گردد دوري جويد ، «العارف من عرف نفسه فاعتقها و نزهها عن كل ما يعبدها» .
خود شناسي موجب مي گردد كه انسان سرمايه ارزشمند وجودي خودش را نيك پاس دارد و ارزان نفروشد . حضرت مسيح (ع) فرمايد : نمي ارزد اينكه دنيا را به تو بدهند و در عوض خودت را بگيرند .
حافظ گويد :
اين جان عاريت كه به حافظ سپرده دوست روزي رخش ببينم و تسليم وي كنم
انسان با توجه به ارزش سرمايه وجودي خود از آن به خوبي مراقبت مي كند و سعي در تزكيه و تربيت بهينه آن دارد . و از هر آنچه موجب آلايش روح و جانش مي گردد دوري مي ورزد و در صورت مواجهه با لغزشگاهها دغدغه اصلي اش مراقبت از گوهر وجودي خودش مي باشد .
روح مي بردت سوي چرخ برين سوي آب و گل شدي در اسفلين
خويشتن را سخ كردي زين سفول زآن وجودي كه بود آن رشك عقول
پس ببين كين مسخ كردن چون بود پيش آن مسخ ، اين به غايت دون بود
مثنوي معنوي ، دفتر اول
حضرت علي (ع) در توصيه به امام حسن (ع) مي فرمايد : «اكرم نفسك عن كل دينه و ان ساقتك الي الرغائب فانك لن تعتاض بما تبذل من نفسك عوضاً» (نهج البلاغه ، نامه 31) .
انسان در معاوضه با جان و روح خود هر چه بگيرد مغبون شده است دنيا با جان انسان معادل نيست اينكه در احاديث نقل شده است « ليس لا نفسكم ثمن الا الجنه الا فلا تبيعوها الا بها» بزرگان اهل معرفت گفته اند : بهشت با جسم انسان معادل و قابل معامله است و گر نه جان انسان كه با هيچ چيز حتي بهشت برابر نمي باشد . جان آدمي فقط با خداوند و لقاي حق به مقصد و مقصود خود مي رسد و همانگونه كه پيشتر از زبان حافظ اشاره شد : «روزي رخش ببينم و تسليم وي كنم » قرآن مي فرمايد : «ياايها الذين امنوا عليكم انفسكم» ، (مائده ، 105) مراقب نفس و جان خود باشيد كه در اين صورت : «لا يضركم من ضل اذا اهتديم» ، (همان) انسان اگر واقعاً بداند از چه گنج پربهايي در جان خود برخوردار است به هيچ وجه روي چشم و دلش دنبال داشته هاي ديگران نمي رود و حسرت داشته هاي ديگران را نمي خورد .
سالها دل طلب جام جم از ما مي كرد آنچه خود داشت زبيگانه تمنا مي كرد
گوهري كز صدف كون و مكان بيرون است طلب از گم شدگان لب دريا مي كرد
نيچه گويد : انسان تنها موجودي است كه به خودش رحم نمي كند و اين ناشي از عدم خودشناسي مي باشد .
نفس هر دم از درونم در كمين از همه مردم بتر در مكر و كين
خواجه پندارد كه طاعت مي كند بي خبر كز معصيت جان مي كند
در كتاب وسائل الشيعه نقل شده است : «لاعدو اعدي علي المرء من نفسه» ، انسان دشمني بدتر از خودش ندارد .
مولانا گويد :
بس گزيدند از بلا سوي بلا بس جهند از مار سوي اژدها
حيله كرد انسان و حيله اش دام بود آنچه جان پنداشت خون آشام بود
در ببست و دشمن اندر خانه بود حيله فرعون زين افسانه بود
مثنوي معنوي ، دفتر اول
خود شناسي اين عقلانيّت و معرفت را به انسان مي دهد كه به خودش بدي نكند . در احاديث نيز نقل شده است : «افضل العقل معرفه المرء بنفسه» و «غايه المعرفه ان يعرف المرء بنفسه»
اين روا و آن ناروا داني وليك تو روا يا ناروايي بين تو نيك
قيمت هر كاله را داني كه چيست قيمت خود را نداني ابلهي است
سعدها و نحسها دانسته اي ننگري سعدي تو يا ناشسته اي
مثنوي معنوي ، دفتر سوم
2- خودشناسي موجب كمال و تعالي انسان مي گردد . انسان اگر خودش را نشناسد نمي تواند جاي و روح خود را تعالي و كمال دهد و با شناخت واقعي خودش هست كه : «نَصشب نفسه لله سبحانه في ارفع الامور» ، (نهج البلاغه ، خ: 87)
حضرت علي (ع) مي فرمايد : «و معلم و مودبها احق بالاجلال من معلم الناس و مودبهم»
3- موجب شناخت موجودات ديگر مي گردد : انسان تا وقتي خودش را به دقت نشناسد نمي تواند ديگران را به خوبي بشناسد . حضرت علي (ع) مي فرمايد : «كيف يعرف غيره من يجهل نفسه» (آمُدی ، عُزر الحِكم و درر الكلم : حديث 6998) و در حديث ديگري مي فرمايد : «من عرف نفسه كان لغيره اعرف» از جمله موجب شناخت دقيق و واقع نگرانه دنيا مي گردد .
مولانا گويد :
لطف و سالوس جهان خوش لقمه ايست كمترش خور كآن پر آتش لقمه ايست
آتشش پنهان و ذوقش آشكار دود او ظاهر شود پايان كار
مثنوي معنوي ، دفتر اول
حضرت علي(ع) در وصاياي خود مي فرمايد : «اوصيكما بتقوي الله و ان لاتبغيا الدنيا و ان بغتكما» (نهج البلاغه ، نامه: 47)
4- موجب شناخت خداوند مي گردد . در حديث معروفي نقل شده است : «من عرف نفسه فقد عرف ربه» خودشناسي مقدمه اي براي خداشناسي مي باشد كه عكس نقيض آن ، آيه نوزدهم سوره حشر مي باشد كه مي فرمايد : «و لا تكونوا كالذين نسوا الله فانسيهم انفسهم» ، باز قرآن در آخر سوره فصّلت مي فرمايد : «سنريهيم اياتنا في الافاق و في انفسهم حتي يتبين لهم انه الحق» ، (فصلت ، 53) همچنين در احاديث نقل شده است : «اعرفكم بنفسه اعرفكم بربه» و «عجبت لمن يجهل نفسه كيف يعرف ربه» ، (تعجب مي كنم از كسي كه خودش را نشناخته ، چگونه مي تواند خدايش را بشناسد) .
نيز در سوره نوح مي فرمايد : «مالكم لا ترجون لله و قاراً . و قدخلقكم اطوراً» ، (نوح،13-14) با توجه دادن به خلقت انسان به سوي خداوند دعوت مي كند و در آيه ديگر مي فرمايد : «انما يخشي الله من عباده العلماء» (بندگان عالِم و دانشور خداوند به واقع از خوف و خشيت برخوردارند) ، (فاطر،28) و در احاديث نيز نقل شده است : «اكثر الناس معرفه لنفسه اخوفهم لربه» .
5- موجب رسيدن به اين واقعيت عظيم مي شود كه ما تنها هستيم . «تنهايي» از مهمترين واقعيت هاي مربوط به انسان مي باشد كه با مداقه در خودشناسي حاصل مي شود . هم نهائی موجب شناخت بهتر خود می شود و هم خودشناسی موجب دریافت تنهائی می گردد.همه انسانها به لحاظ وجودي تنهايند : ما تنها به دنيا مي آييم ، تنها زندگي مي كنيم و تنها مي ميريم . آنگونه كه قرآن نيز مي فرمايد : «و لقد جئتمونا فرادي كما خلقناكم اول مره» (انعام ، 94) و در سوره مريم نيز مي فرمايد : «نرثه ما يقول و ياتينا فرداً » ،(مريم ، 80) سهراب سپهري مي گويد : "بيا تا برايت بگويم چه اندازه تنهايي من بزرگ است" ما تنهايي بزرگ و بلكه سهمگيني داريم ، بعضاً كساني اطرافمان جمع مي شوند و ما از اين واقعيت مهم غافل مي شويم . نه دوستان ، نه خانواده ، نه همسر و فرزند هيچكدام نمي توانند تنهايي ما را ازايل كنند همانگونه كه ما نمي توانيم تنهايي ديگران را از بين ببريم .
6- موجب شناخت سود و زيان واقعي مي گردد .
خودشناسي موجب مي شود كه انسان سود و زيان خود را بشناسد از آنچه به ضر و زيانش مي باشد دوري مي كند و به آنچه واقعاً برايش مفيد مي باشد روي آورد ، غالباً براي اينكه اين دنيا «دارالغرور» و سراي فريب مي باشد و انسان نيز مستعد و در معرض اغوا شدن مي باشد ، نيست هاي هست نما و هست هاي نيست نما جاي خود را عوض مي كنند و انسان سراب را با آب اشتباه مي گيرد . مولانا مي گويد :
اي ميسر كرده ما را در جهان سخره و بيگار ما را وارهال
طمعه بنموده به ما و آن بوده شست آنچنان بنما به ما آن را كه هست
مثنوي معنوي ، دفتر دوم
توفيق و كاميابي بزرگي است كه انسان در زندگي اش سود و زيان واقعي خود را درست تشخيص دهد ولي دريغ به تعبير كر گگور فیلسوف دانماركي 99% انسانها مبتلا به خودفريبي هستند .
باباطاهر مي گويد :
توكه سود و زيان خود داني به ياران كي رسي هيهات هيهات
7- با توجه به اين اصل كه همه چيز از ما نشات مي گيرد و به ما منتهي مي شود .
حضرت علي (ع) مي فرمايد : «دوائك فيك و لا تبصر و دائك منك و لا تشعر» انسان با تامل در خودشناسي به اين مي رسد كهه همه چيز از خود او و در خود اوست .
اي نسخه اسرار الهي كه تويي وي آينه جمال شاهي كه تويي
بيرون ز تو نيست هر چه در عالم هست از خود بطلب هر آنچه خواهي كه تويي
توجه به اين اصل موجب رسيدن به اين واقعيت بسيار مهم و تاثيرگذار در زندگي مي گردد كه در مواجهه و قضاوت با ديگران اگر خوبي و فضيلتي در آنها مي بينيم انعكاسي از درونمان است و اگر بدي هم مي بينيم باز هم از قطعه اي از هستي خود در آن شخص ناخشنوديم و رهاوردهاي ارزشمند ديگري كه ذكرشان مجال موسعي مي طلبد .
8- توجه به اين اصل كه اينجا هستيم ولي اينجايي نيستيم
خودشناسي موجب توجه به اين اصل مهم مي گردد كه ما اينجا هستيم ولي اينجايي نيستيم . اينجا گذرگاه است نه قرارگاه و ما مسافري در مسير و مصير كه به لقاي حق با جمال و جلالش منتهي مي گردد و ابديت ما را رقم مي زند . شيخ محمود شبستري در بيت راهگشايي در گلشن راز مي گويد :
دگر داني مسافر كيست در راه كسي كوشُد ز اصل خويش آگاه
منشاء اغلب اعمال غيراخلاقي نظير ظلم به ديگران ، فزون طلبي ، غالب آمدن شح نفس و ... اين مي باشد كه تصور مي كنيم هميشه در اين سرا ماندگاريم اگر خود را بشناسيم متوجه مي شويم كه :
مرغ باغ ملكوتم نيم از عالم خاك چند روزي قفسي ساخته اند از بدنم
طاير گلشن قدسم چه دهم شرح فراق كاندراين دامگه حادثه چون افتادم
زين سفر گر به سلامن به وطن برگشتم نذركردم كه هم از راه به ميخانه روم
9- موجب تشخيص و تمايز بين من و اقعي از من هاي كاذب و دروغين مي گردد .
نوعاً در زندگي عاريتي و باري به هر جهت من هاي گوناگوني در نهاد و نهان ما جا خوش مي كنند و به صورت موهوم و پندارين خود را عوض من واقعي جا مي زنند .
زين دو هزاران من و ما اي عجبا من كه منم گوش بده عربده را دست منه بر دهنم
ديوان شمس،غزل:1397
مولانا در مثنوی نیز مي گويد :
اي تو در پيكار خود را باخته ديگران را تو ز خود نشناخته
تو به هر صورت كه آيي بايستي كه منم اين بالله اين تو نيستي
مثنوي معنوي ، دفتر چهارم
خودشناسي موجب مي شود كه خود را به واقع از "من" هاي پندارين تشخيص دهیم و "كارِ خود" بكنیم
در زمين ديگران خانه مكن كار خود كن كار بيگانه مكن
كيست بيگانه تن خاكي تو كز براي اوست غمناكي تو
مثنوي معنوي ، دفتر دوم
10- موجب آزادي انسان مي گردد.
خودشناسي موجب رهايش آدمي از قيد و بندهاي بيروني و دروني مي گردد آنگونه كه در احاديث نقل شده و پيشتر نيز مطرح شد «من عرف نفسه اعتقها ...» انبياء نيز براي آزاد ساختن انسان از قيد و بندهاي بيروني و دروني مبعوث شده اند : « يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ» ، (و از [دوش] آنان قيد و بندهايى را كه بر ايشان بوده است برمىدارد.)،(اعراف)
چون به آزادي نبوت هادي است مومنان را از انبياء آزادي است
زين سبب پيغمبر با اجتهاد نام خود و آن علي مولا نهاد
كيست مولا آنكه آزادت كند بند رِقّيت زپايت وا كند
اي گروه مومنان شادي كنيد همچو سرو و سوسن آزادي كنيد
مثنوي معنوي ، دفتر ششم