از نشانه های سلامت معنوی و از شئون مرتبط با میانه رَوی ، "خویشتنداری" می باشد بدین معنا که زندگی ، چهارچوبی مبتنی بر اخلاق و عقلانیّت داشته باشد و انسان خود را مُجاز به انجام هر کاری که توان انجامش را دارد،نداند .
سنائی گوید:
خویشتنداری کن اندر کارها خصم بر کارست هان بر کار باش
گاه بزم افروز عاشق سوز باش گاه صاحب درد و دردی خوار باش
زینهاری دارم اندر گردنت زینهار ای بت بران زنهار باش
چون زِ خصمان خویشتن داری کنی دستبردی بر جهان سالار باش
هم چنین از خویشتن داری مدام تا توانی سر کش و عیار باش
غزل:189
رهی مُعیّری نیز در قطعه ای می گوید:
خویشتن داری و خموشی را هوشمندان حصار جان دانند
گر زیان بینی از بیان بینی ور زبون گردی از زبان دانند
خویشتنداری ، هم در مواجهۀ با انسانها معنا و موضوعیّت پیدا می کند و هم در مواجهۀ با فرصتها و موقعیتها! خویشتنداری و کفّ نفس ،مقاومت در لغزشگاه های نفسانی می باشد هرچند آن موقعیت گاه ظاهراً منافع مادی و دنیوی هم به همراه داشته باشد.
ناصرخسرو می گوید:
پادشا بر كام هاى دل كه باشد؟ پارسا پارسا شو تا شَوى بر هر مرادى پادشا
پارسا شو تا بباشى پادشا بر آرزو کآرزو هرگز نباشد پادشا بر پارسا
پادشا گشت آرزو بر تو ز بي باكى تو جان و دل بايدت داد اين پادشا را باژ و سا
خويشتن را چون فريبي؟ چون نپرهيزى ز بَد ديو را نادان نبيند ،من نمودم مر تو را !
ناصرخسرو ،قصیدۀ : 11
این فضیلت اخلاقی ، غالباً برخاسته و نشأت گرفته از غنای نفسانی و سیرچشمی می باشد و طهارت و پاکی زندگی را به همراه دارد
دارم عقیق صبر به زیر زبان خویش مانند خضر، تشنه آب بقا نی ام
در آفتابروی قناعت نِشسته ام در جستجوی سایۀ بال هما نی ام!
صائب ،غزل:5885
برای کفِّ نفس و خویشتن داری می بایست در عینِ عامل بودن ، بدون تبانی با خویشتن "ناظر" بر زندگی خود نیز باشیم .یعنی هم با اهتمام مطلوب ، بازیگر زندگی باشیم و هم با صداقت و دقّتِ نظر تماشاگر آن!
ساعتی میزان آنی ساعتی موزون این بعد از این میزان خود شو تا شوی موزون خویش
گر تو فرعونِ مَنی از مصر تن بیرون کنی در درون حالی ببینی موسی و هارون خویش
یونسی دیدم نشسته بر لب دریای عشق گفتمش چونی جوابم داد بر قانون خویش
گفت : بودم اندر این دریا غذای ماهیی پس چو حرف نون خمیدم تا شدم "ذاالنّون" خویش
دیوان شمس ،غزل:1247
از راهکارهای نیل به خویشتنداری ،توجه به کرامت نفس می باشد . قرآن می فرماید:"وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا"،و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتيم، و آنان را در خشكى و دريا [بر مركبها] برنشانديم، و از چيزهاى پاكيزه به ايشان روزى داديم، و آنها را بر بسيارى از آفريدههاى خود برترى آشكار داديم،(إسراء ، 70)
توانشهای بالقوّۀ انسان اقتضا می کند بدون خودشیفتگی ،خود را فراتر از تعیّنات بداند و توجه داشته باشد که همۀ برخورداری ها ،برای اوج اندیشی و فرارَوی است نه فرو رفتن در گردابِ مهلکِ دنیا
لنگری از گنج مادون بستهای بر پای جان تا فروتر میرَوی هر روز با قارون خویش
دیوان شمس ،غزل:1247
مولانا را در این رابطه در آثارش ، ابیات و سفارش هائی نیکوست از جمله می گوید:
ای همه دریا چه خواهی کرد نَم وی همه هستی چه میجویی عدم
ای مهِ تابان چه خواهی کرد گرد ای که مه در پیش رویت رویزرد
تاج "کرّمنا"ست بر فرق سرت طوق "اعطیناک" آویز بَرَت
تو خوش و خوبی و کان هر خوشی تو چرا خود منت باده کشی
جوهرست انسان و چرخ او را عرض جمله فرع و پایهاند و او غرض
ای غلامت عقل و تدبیرات و هوش چون چنینی خویش را ارزان فروش؟!
مثنوی ،دفترِ پنجم
همچنین مراقبت از دل و دیده و دفع و نفی خطورات نفسانی ،روش مناسب و موثّری برای احراز و تقویتِ خویشتنداری می باشد . این دوبیتی از بابا طاهر معروف است:
ز دست دیده و دل هر دو فریاد که هر چه دیده بیند دل کند یاد
بسازم خنجری نیشش ز فولاد زنم بر دیده تا دل گردد آزاد
دوبیتی:23
نیز توجه به این نکتۀ مهمّ که : ما در هر حال تبعات و پیامدهای اعمالمان را می بینیم از این رو باید مراقب باشم و خودپائی داشته باشیم .
پس قلم بنوشت که هر کار را لایق آن هست تاثیر و جزا
کژ روی جف القلم کژ آیدت راستی آری سعادت زایدت
ظلم آری مدبری جفَّ القلم عدل آری بر خوری جفَّ القلم
مثنوی ،دفتر پنجم
قرآن می فرماید:"إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ ۖ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا ..."،اگر نيكى كنيد، به خود نيكى كردهايد، و اگر بدى كنيد، به خود [بد نمودهايد]...،(اسراء،7)
کی کژی کردی و کی کردی تو شر که ندیدی لایقش در پی اثر
کی فرستادی دمی بر آسمان نیکیی کز پی نیامد مثل آن
گر مراقب باشی و بیدار تو بینی هر دم پاسخ کردار تو
مثنوی ، دفتر چهارم
نکتۀ کاربستیی دیگر در ارتباط با خویشتنداری ، معطوف به واکنش نسبت به رفتار دیگران است . طبیعی و واضح است عملکرد و رفتار دیگران همیشه مطابق میل و خواستۀ ما نخواهد بود باید تفاوتها را قبول کرد و اینکه انسانها از هر حیث مانند هم و مانند من نیستند . در حکمت مُتعالیِه در مورد انسانها گفته می شود: "انسانها هر کدام یک نوعند اما منحصر در فرد". هر گونه از سایر حیوانات همه یک نوعند و تعداد پُرشماری از آنها وجود دارد امّا انسانها اگر تعداد محدودی هم باشند ، هر کدام یک نوعِ متفاوت است و یک فرد دارد، محال است دنیای ما انسانها عین هم باشد،عواملی که شخصیت و مَنش ما را می سازد متفاوت است از آنچه دیگری را می سازد.
بیشهای آمد وجود آدمی برحذر شو زین وجود ار زان دَمی
در وجود ما هزاران گرگ و خوک صالح و ناصالح و خوب و خشوک
حکم آن خو راست کان غالبتر است چونکه زر بیش از مس آمد آن زر است
سیرتی کان بر وجودت غالب است هم بر آن تصویر حشرت واجب است
ساعتی گرگی در آید در بشر ساعتی یوسفرُخی همچون قمر
میرود از سینهها در سینهها از رهِ پنهان صلاح و کینهها
مثنوی ،دفتر دوّم