از برترين صفات و فضیلتها ،تواضع و فروتني است.خداوند در قرآن كريم که برخوردار از خُلقِ عظیم است ، مي فرمايد: «وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.» ،پَر و بال مرحمت خود را براي پيروان با ايمانت بگستران ،(شعراء، 125)
خاكساري و فروتني علاوة بر اينكه زيبندة هر انساني است و سبب برتري مقام او در نزد ديگران مي گردد، شخص متواضع را در زمرة بندگان خاصّ پروردگار قرار مي دهد، خداوند وقتی صفات نیکوی مؤمنان را برمی شمارد اوّلین صفت را تواضع بیان داشته و می فرماید: "وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً "،بندگان ستودة خدا، آنانند كه روي زمين متواضعانه راه مي روند،(فرقان ، 63)

 در اواخر سورۀ فرقان ، دوازده ویژگیِ "عبادالرّحمن" را برمی‌شمارد امّا پیش از همه و در آغاز این صفات و فضائل ، تواضع و راه رفتن آرام و باوقار را بیان می کند . تواضع ، ویژگی درونی است که در اعمال متفاوت آدمی نشان داده می‌شود و از جمله آنها در راه رفتن نمود دارد لذا خداوند تواضع در راه رفتن را تصریح فرموده است . در سوره اسراء نیز می فرماید:"وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا ۖ إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا" ، (و در [روى‌] زمين به نخوت گام برمدار، چرا كه هرگز زمين را نمى‌توانى شكافت، و در بلندى به كوهها نمى‌توانى رسيد.)،(اسراء،37)

برتري جوئي و تكبر نیز موجب سقوط آدمي به حضيض ذلّت و خواري در درگاه خداوند مي گردد.

پاک شو از نخوت و حرص و حسد

تا که باشی بندۀ پاک احد

از تکبّر وز رَعونت دور باش

تا که گردی زاولیای خواجه تاش

               اسیری لاهیجی،اسرارُالشُّهود

امام صادق(ع) فرماید: "فيما أوْحَى اللّهُ عَزَّوَجَلَّ إلى‌ داوُدَ (ع) : يا داوُدُ كَما أنَّ أقْرَبَ النّاسِ مِنَ اللّهِ الْمُتَواضِعُونَ، كَذلِك أبْعَدُ النّاسِ مِنَ اللّهِ الْمُتَكَبِّرُونَ"،در وحى حضرت حق به داود آمده: اى داود! چنانكه نزديكترين بندگان به من متواضعان و فروتنانند، دورترين آنان متكبّران مى‌باشند.(کلینی ، اصول كافي ، ج :2 ، ص:123 و :وسائل الشّیعه ،ج:15،باب:28)

علّتی بدتر ز پندار کمال

 نیست اندر جان تو ای ذو دَلال‌‌

از دل و از دیده‌‌ات بس خون رود 

تا ز تو این معجبی بیرون رود 

علت ابلیس انا خیری بده ست

 وین مرض در نفس هر مخلوق هست‌‌

                               مثنوی ،دفتر اوّل

سيرۀ عملي انبياء و ائمه طاهرين علیهم السّلام و به تَبَع آنان ، علماء ربّاني نيز تواضع و فروتني در برابر بندگان خدا بوده است و آن را موجب تعالي انسان و قرب به پروردگار مي دانستند .

بلندی از آن یافت کاو پست شد

در نیستی کوفت تا هست شد

تواضع کند هوشمندِ گزین

نهد شاخ پر میوه سر بر زمین

             سعدی ،بوستان ،باب:چهارم

اميرمؤمنان (ع) در خطبۀ قاصعه که حاوی نکات قابل توجهی در این رابطه است، می فرماید: «اگر خداوند، تكبّر را براي بندگانش مجاز می دانست و بدان راضي بود،پيامبران و اولياءش سزاوارتر بودند و در اين امر به آنها رخصت مي داد؛ ولي خداي متعال خود بزرگ بيني را براي آنان نمي پسندد و تنها به فروتني آنان راضي است. در نتيجه آنان هم، از روي فروتني رخسارهاي خود را در برابر او بر زمين گذاردند و چهره هايشان را در خاك ماليدند و بالهاي مهر و محبّت خود را براي مؤمنان گسترانيدند.»،( نهج البلاغه، خطبه : 192 [قاصعه] )

نكتة مهمّ اينكه : علم و حكمت در سايۀ تواضع و فروتني است كه افزايش يافته و با بركت مي شود. حضرت عيسي(ع) به حواريون فرمود: «بالتّواضِعُ تُعْمَرُ الحِكْمَةُ لابالّتكبّر و كذلِكَ في السّهل نيبتُ الزّرع لا في الجيل »، علم و حكمت تنها در سايه تواضع بركت و افزايش مي يابد نه بوسيلة تكبّر و فخر فروشي، همانطور كه زراعت در زمين نرم و هموار رشد مي كند. و مي رويد نه در كوهستان و سنگلاخ .(کلینی ، اصول كافي [دو جلدي] ، ج :1 ، ص:29)

ملا احمد نراقي(ره) در کتاب معراج السّعاده می نویسد:" كِبر از اعظم صفات رذيله و آفت آن بسيار و غائله آن بي شمار است... اعظم حجابي است آدمي را از وصول به مرتبة فيوضات و بزرگتر پرده ايست از براي انسان از مشاهدة جمال سعادات،زيرا كه اين صفت مانع مي گردد از كسب اخلاق حسنه" ،( ملّا احمد نراقي ، معراج السّعادة ، ص :216) و :"تواضع مزرعة خضوع و حياست و شرف تام حقيقي سالم نمي ماند مگر از براي كسي كه متواضع باشد نزد خدا " ، (همان ،ص:229) 

بی تواضع نیست ممکن سرفرازی یافتن 

سویِ خود این گویِ بی چوگان کشیدن مشکل است

                                         صائب ،غزل:1041

امام خمینی (ره) خودخواهی را علّت العِلل تمام مفاسد می داند: "...خودخواهي هميشه اسباب اين است كه انسان را به فساد بكشد ، تمام فسادهائي كه در عالم پيدا مي شود از خودخواهي پيدا مي شود، از حبّ جاه، از حبّ قدرت، از حبّ مال از امثال اينها ست و همه اش بر مي گردد به حب نفس و اين «بت »از همه بزرگتر است و شكستنش هم از همه مشكل تر است. تعقيب كنيد كه اگر نمي توانيد به تمام معني بشكنيد ـ كه مي توانيد ان شاءالله ـ مشغول باشيد به شكستن دست و پاي يك همچو بتي"، (صحفية نور [22 جلدي] ، ج: 19)
همچنین در مقام فرق بين تواضع واقعي و تملق مي نویسد "يك وقت رذيلة حبّ دنيا و جذبة طلب شرف و جاه انسان را به تواضع وا مي دارد، اين خلق تواضع نيست، اين تملّق و چاپلوسي است و از رذايل نفسانيه است... . يك وقت، خلقِ تواضع انسان را دعوت به احترام و فروتني مي كند، غني باشد يا فقير،مطمح نظر باشد يا نباشد يعني تواضع او بي آلايش است، روح او پاك و پاكيزه است."،(امام خميني ،شرح اربعين حديث ، ص: 100 )

نکته مهم دیگر اینکه منشا تکبر و خودبرتربینی ،حقارت باطنی می باشد. امام صادق(ع) می فرماید:"مامِنْ رجُلٍ تکبَّر او تجبَّر الّا لِذِلَةٍ وجدها فی نفسِهِ"، هیچ انسانی خودبین و خودکامه نمی‌شود  مگر به خاطر ذلت و خواری که در ضمیر خود احساس می‌کند»(کافی، ج: 2،ص: 312).