دكتر شريعتي در كتاب كوير، فصل « معبودهاي من » وقتي كه از اساتيدش ياد مي كند يكي از استادانش را اينگونه توصيف مي كند كه « ... او بود كه براي نخستين بار به من آموخت كه انسان ، يك روح پرورده و ورزيدة انسان تا كجاها مي تواند رشد كند تا چه اندازه مي تواند بزرگ باشد و «بشود » اين درس كوچكي نبود ! چه روحهاي بسياري را ديده ام كه پوسيده اند و كوچك و زبون و قانع و لاغر مانده اند و تنها به اين علّت كه همين يك درس را نياموخته اند ، به همين علت كهكسي بر سر راهشان نايستاده تا به آنان بفهماند كه: تو تا كجاها ميتواني بروي، بپري، سفر كني، بگريزي ! و آنها همچنان در خانه و حياط 180 متري محلهشان محصور مانده و همچون آب حوض خانهشان گند گرفته و جلا و جلوه و خرّمي و نشاط و بيرنگي آبي رنگ، در غدير قلبشان مرده و لجن گرفته است ... »
تاج « كرّمنا» است بر فــرق سرت طــوق « اعطيناك » آويــز بــرت
اي غلامت عقل و ادراكات و هوش چـون چنيني خويش را ارزان فروش؟!
فقيه عارف حضرت آيت اله بهجت از كساني بود كه به خوبي دريافته بود روح انسان تا كجا مي تواند عروج داشته باشد و با تفطن به اين مهم قابليت هاي بالقوة خود را به كمال فعليت رسانده بود چنان كه شأن معنوي و معرفتي وي، جايگاهش را در كنار اساطين عرفاني قرون اخير قرار مي دهد . اهتمام آن عالم رباني در تربيت چندين نسل از دانش آموختگان علوم حوزوي ، نمونه اي شاخص و درخشان از تعليم و تربيت به شمار مي رود ولي درس او عميق تر و زندگي سازتر از مفاهيم و گزارهها بود كه در قالب الفاظ و عبارات بر زبان جاري يا بر صفحة كاغذ كتابت مي شود، امتياز بي بديل او در عرصة معرفت و شهود بود كه معانيش در حرف نمي گنجد و عبارات ظرف تنگي براي آن درياي معارف مي باشند .
قـــافيه انــديشم و دلـــدار مـن گــويدم مانـديش جز ديدار من
خــوش نشين اي قـافيه انديش من قـافيه دولت تـويي در پيش من
حرف چه بـوَد تا تـو انديشي از آن حرف چـه بود خار ديـوار رزان
حرف و صوت و گفت را برهم زنم تا كه بي اين هرسه با تو دم زنم
مثنوي معنوي، دفتر اول، ابيات: 1727-1730
سقراط به شاگرد معروفش افلاطون مي گويد : « ما هنوز در بحث ، در گفتگو در كلماتيم ، هر وقت از كلمه گذشتيم به خويشتن خواهيم رسيد» و آية اله بهجت نيز از كلمه گذشته بود و گذر از كلام را با سكوت راز آلود خود اظهار مي كرد كه « سكوت ، دري از درهاي حكمت است » و آدمي به تعبير عارف بالله آيت اله ملكي تبريزي : با سكوت خود به قرآن عمل مي كند.
بر لبش قفل است و در دل رازها لب خموش و دل پر از آوازها
عارفان كه جام حق نوشيـده اند رازها دانـسته و پـوشـيده اند
هـر كه را اسـرار حق آمـوختند مهر كردند و دهـانش دوخـتند
مثنوي معنوي ، دفتر پنجم ، ابيات : 2238 – 2240
او از مكائد عقل جزوي رهيده بود و كام دنيا را عين ناكامي مي دانست و بصيرت و ژرفانگري اش موجب تشخيص و تميز « نيستهاي هست نما و هستهاي نيست نما» از يكديگر برايش شده بود و در اين رهگذر « ما عندالله » را كه باقي است و زوال ناپذير به تعينات و اعتباريات رجحان داده بود و همه اين كمالات در پرتو بندگي و عبوديت حق تعالي بود كه با اين عنوان خود را متصف مي دانست و به بندگي مباهي بود .
بندة او شو كه به يك التفات سلطنت هر دو جهانت دهند
و خدايش نيز كريمانه او را به بندگي خاص خود برگزيده و از قيد جاذبه هاي پندارين رهانيده بود كه: «چون به خورشيد رسيديم غبار آخر شد» .
غلام همّت آنم كه زير چرخ كبود ز هـر چـه رنـگ تعـلق پـذيرد آزاد است
مگر تعلق خاطر به ماه رخسـاري كه خاطر از همه غم ها به روي او شاد است
حافظ
آقازاده عارف بالحق آية الّه آقا سيد علي قاضي ، مرحوم سيد محمد حسن قاضي [ كه سال گذشته رحلت كرد ] مي فرمود : موقع تشيع جنازة برادرم [ سيد مهدي قاضي ] آيت الله بهجت و علامه طباطبايي در ميان جمع حضور داشتند ، عباي علّامه از دوشش افتاه بود و من خواستم آن را مرتب كنم ، علامه كه پشت سر آيت اله بهجت راه مي رفت به من فرمود : اجازه بده چند قدم در قفاي اين شيخ حركت بكنم ! ميدانيم كه علّامه فيلسوف و حكيم بود و با احساسات خود دلباخته كسي نميشد.
مرحوم آيت اله بهجت به عظمت انسان وقوف داشت و اين كه تا كجاها مي تواند برود و برسد تا آنجا كه « به جز خدا نبيند » و پيش شرط و مهم ضروري اين توفيق را نيز دريافته بود كه بايد خودِ نازل و فرودين را نديد . علامه طباطبايي مي فرمايد: تمامي عبادتها و مجاهدتها براي رسيدن به مقام فناست كه در واقع عين بقا مي باشد.
رقص آنجا كن كه خود را بشكني پنبه را از ريـش شهوت بر كـني
رقص و جولان بر سر ميدان كنند رقص اندر خون خود مردان كنند
و نتيجتاً :
چون رهند از دست خود دستي زنند چون رهند از نقض خود رقصي كنند
مـطربانشان از درون دف مي زنـند بـحرها در شـورشان كـف مي زنند
كـاشكي هـستي زبـانـي داشـتي تـا زهـستان پــرده هـا بـرداشـتي
نقل مي كنند كه در كلاس درس اشكالاتي بر استاد مي گرفت و سوالاتي مطرح مي كرد پس از چند جلسه استاد و هم درسان پي به استعداد و نبوغ والايش مي بردند و او را به حق در جايگاهي ممتاز مي بينند به محض اينكه ، اين نكته را در مي يابد از سؤال و اشكال خودداري مي كند كه : « ني جلوه مي فروشم و ني عشق مي خرم » او پرده پندار دريده بود و در اين پرده به جز يار نمي ديد و اگر هم مي ديد به اعتبار بنده و مخلوق بودن مي ديد كه : «خلق همه يكسره عيال خدايند» .
كه يكي هست و هيچ نيست جز او وحــده لا الــه الّا هــو
هاتف اصفهاني
اكنون او عالم خاكي را وا و از مرزهايش گذشته است هر چند در اين خاكدان نيز افلاكي زيست .
طاير گلشن قدسم چه دهم شرح فراق كه در اين دامگه حادثه چون افتادم؟!
و ما نظاره گر جاي خالي او هستيم آنجا كه داغ حسرت و انبوه اندوه نشسته است .
در دلم بود كه بي دوست نباشم هرگز چه توان كرد كه سعي من و دل باطل بود
ديگر صداي ناله هايش به گوش نمي رسد و ديگر كسي ترنّم نمازش را با اشك و آه كه محراب را به فرياد مي آورد نمي شنود ، كسي سجادة اشك آلودش را نمي بيند و با نمي از آن خود را به درياي زلال عرفان متبرك مي كند : « اولم يرو اَنّا ناتي الارض ننقصها من اطرافها » ، ( رعد ، 41 ). در احاديث آمده است كه : « الصلوة معراج المؤمن » در اين حديث معراج به معني نردبان و در واقع اسم ابزار است نه مصدر ، عرفا نيز مي گويند : نماز انسان را به خدا مي رساند و غرض خلقت را محقق مي سازد ، نمازهاي آيت اله بهجت نيز با آن اشك و سوز در واقع نردباني بودند كه او را به خدا و «لقاي حق» در همين دنيا رسانده بودند.
همسر شهيد چمران در مصاحبه اي مي گفت : وقتي خبر شهادت دكتر چمران را شنيدم از خداوند خواستم الطاف و بركاتي را كه به يُمن او بر من هم نازل مي كرد با رحلتش از اين خاكدان ، از من دريغ نفرمايد . ما نيز از خداوند مي خواهيم بركاتي را كه به خاطر اين شيخ زاهد و عارف نازل ميكرد با عروجش منقطع نشوند .
خـاك را منزلتي در همه آفاق نـبود گر نبودي به زمين خاك نشيناني چند
اميرالمؤمنين (ع) مي فرمايد: « العارفُ اذا خرج من الدنيا لم يجده السائق و الشهيد في القيامه و لا رضوان الجنّة في الجنّة و لا مالك النّار في النّار ، قيل : وَ اينَ يقعُد العارف ؟ قال: في مقعد صدق عند مليك مقتدر » ، ( عارف وقتي از دنيا مي رود نه سائق و شهيد او را در قيامت مي يابند ، نه رضوان در بهشت و نه مالك جهنم در آتش ، مي پرسند ؟ پس كجا مي نشيند؟ حضرت در پاسخ مي فرمايد: « في مقعد صدق عند مليك مقتدر » ، در مقام منزلتي راستين نزد فرمانرواي توانا ) ، ( علامه حسن زاده آملي ، در آسمان معرفت ، ص 350 ، نقل از بحر المعارف )
سـر كوي عدم گردم كه آنجـا دو عـالم را وجود قـابلي نيست
نشاطي هست در قـربانگه عشق كه مقتولش ملول از قاتلي نيست
غمش را غير دل سرمنزلي نيست ولي آن هم نصيب هر دلي نيست
خواجه عبداله انصاري مي گويد : الهي ! چه زيباست ايام دوستان با تو ! چه نيكوست معاملت ايشان در آرزوي ديدار تو! چه خوش است گفتگوي ايشان در راه جستجوي تو!
مقال با سخني از دكتر شريعتي آغاز شد با سخني ديگر از او فرجام پذيرد كه : براي آنها كه به « روز مرّگي » خو كرده اند و با خود ماندگارند ، مرگ فاجعة هولناك و شوم زوال است ،گم شدن در نيستي است،آن كه آهنگ هجرت از خويش كرده است ، با مرگ آغاز مي شود، چه عظيم اند مرداني كه عظمت اين فرمان شگفت را شنيده اند و آن را به كار بسته اند كه : « بميريد پيش از آنكه بميريد»
و سلام عليه يوم ولد و يوم يموت و يوم يُبعث حيّا ، « مريم ،15»