اميرمؤمنان علی علیه السلام رواداری را از موثرترین اسبابِ توفيق در امور می داند و بر این است که : برای گشایش و پیشرفت امور بيش از هر ابزار و راهکار ؛ بايد از رفق و مدارا بهره گرفت و آن را مفتاحِ مناسبات قرار داد . امام على علیه السلام رفتار مبتنی بر رِفق را بهترين روش مديريت مى داند ،
اگر مدارا ؛ مبناي روابط و تعاملات باشد ثمرات آن پرشمار و ماندگار خواهد شد . حضرت(ع) می فرماید:"مَنْ لَانَ عُودُهُ كَثُفَتْ أَغْصَانُه" ؛ (هر كه چوب درخت وجودش نرم باشد [نرم خو و اهل مدارا باشد]، شاخ و بر او [دوستان و اطرافیان] بسيار شود.)؛(حکمت: 214)
رفق و مداراى كارگزاران مايه آرامش و بستر كمال خود آنان و موجب گشايش امور و زمينه نيل به مقاصد است. امام (ع) در نامه ای اين گونه مرقوم فرموده است : "فَاسْتَعِنْ بِاللهِ عَلَى مَا أَهَمَّكَ وَ اخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْثٍ مِنَ اللِّينِ وَ ارْفُقْ مَا كَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ وَ اعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِينَ لَا تُغْنِي عَنْكَ إِلَّا الشِّدَّةُ وَ اخْفِضْ لِلرَّعِيَّةِ جَنَاحَكَ وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَك" ؛ (در مورد آنچه برايت مهم است از خدا يارى طلب. و شدت را با پاره اى ملايمت در هم آميز، و هر جا كه رفق و مدارا شايسته تر است، مدار كن و رفق بورز، و آنجا كه جز با شدتِ عمل كار پيش نمى رود، شدت را به كار بند. با مردمان فروتن و گشاده رو باش و با آنان با ملایمت رفتار نما.)؛(نامۀ: 46)
امام علیه السلام والیان و كارگزاران خود را به مدارا با مردم فرمان داده و از آنان می خواهد كارها را با رواداری و بزرگوارى پيش بَرَند؛ مدارا نه تنها در مواجه با دوستان و همراهان که در رفتار با مخالفان نيز کارسازست . در عهدنامه مالك اشتر می فرماید:" ... وَ أَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ، وَ لَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضَارِياً تَغْتَنِمُ أَكْلَهُمْ، فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ، يَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ وَ يُؤْتَى عَلَى أَيْدِيهِمْ فِي الْعَمْدِ وَ الْخَطَإِ، فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَفْحِكَ مِثْلِ الَّذِي تُحِبُّ وَ تَرْضَى أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِهِ، " .(...و مهربانى بر رعيت را براى دل خود پوششى گردان و دوستى ورزيدن با آنان را و مهربانى كردن با همگان، و مباش همچون جانورى شكارى كه خوردنشان را غنيمت شمارى! چه رعيّت دو دسته اند: دسته اى برادر دينى تواند، و دسته ديگر در آفرينش با تو همانند. گناهى از ايشان سر مى زند، يا علتهايى بر آنان عارض مى شود، يا خواسته و ناخواسته خطايى بر دستشان مى رود. به خطاشان منگر، و از گناهشان در گذر، چنانكه دوست دارى خدا بر تو ببخشايد و گناهت را عفو فرمايد،)؛(حرّانی ؛تحف العقول و نهج البلاغه ؛ نامه: 53)
امام (ع) حتى فرمان داده است : به عيب جويان و تنگ نظران ميدان داده نشود، بلكه چنين كسانى منفور شمرده شوند تا نظام ادارى به نظامى عيب جويانه و تنگ نظرانه تبديل نشود. آن حضرت(ع) در عهدنامه مالك اشتر می فرماید: " وَ لْيَكُنْ أَبْعَدَ رَعِيَّتِكَ مِنْكَ وَ أَشْنَأَهُمْ عِنْدَكَ أَطْلَبُهُمْ لِمَعَايِبِ النَّاسِ فَإِنَّ فِي النَّاسِ عُيُوباً الْوَالِي أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا فَلَا تَكْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْكَ مِنْهَا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ تَطْهِيرُ مَا ظَهَرَ لَكَ وَ اللهُ يَحْكُمُ عَلَى مَا غَابَ عَنْكَ فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ يَسْتُرِ اللهُ مِنْكَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِيَّتِكَ أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ كُلِّ حِقْدٍ وَ اقْطَعْ عَنْكَ سَبَبَ كُلِّ وِتْرٍ وَ تَغَابَ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَضِحُ لَكَ وَ لَا تَعْجَلَنَّ إِلَى تَصْدِيقِ سَاعٍ فَإِنَّ السَّاعِيَ غَاشٌّ وَ إِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِين". (از مردمان آن را از خود دورتردار و با او دشمن باش كه عيب ديگران را بيشتر جويد، كه همه مردم را عيبهاست، و والى از هركس سزاوارتر به پوشيدن آنهاست. پس مبادا آنچه را بر تو نهان است، آشكارگردانى؛ و بايد آن را كه برايت پيداست بپوشانى، و داورى در آنچه از تو نهان است با خداى جهان است. پس چندان كه توانى زشتى را بپوشان تا آن را كه خود دوست دارى بر مردمان پوشيده ماند، خدا بر تو بپوشاند، گره هر كينه را (كه از مردم دارى) بگشاى و رشته هر دشمنى را پاره نماى. خود را آنچه برايت آشكار نيست، ناآگاه گير، و زود گفته سخن چين را مپذير، چرا كه سخن چين فریب دهنده است، هر چند خود را همانند خيرخواهان سازد.)؛(نامه 53)
رفق و مدارا در سيره اجتماعی رسول گرامی (ص) نیز نقش مبنايی داشته و مايه دوام مناسبات اجتماعی بوده است امام صادق(ع) در اهميت رفق به نقل از پيامبر اعظم آورده است كه «جاء جبرئيل الی النبی(ص) فقال يا محمد ربك يقرئك السلام و يقول لك دار خلقی»، پروردگارت سلام میرساند و میفرمايد با خلق من مدارا كن
البته واضح است علی (ع) صلابت و قاتعیت در کنار انعطاف دارد و در جای خود بغایت قاطع هستند چنانکه سعدی در گلستان گوید:
درشتی و نرمی به هم در بِه است
چو فاصد که جراح و مرهمنِه است
مولانا گوید:
رحما بینهم آید، همچون آییم
چو اشداء علی الکفر بود، پولادیم
دیوان شمس ؛ ترجیعات