یارب تو مرا به نفس طنّاز مده
با هر چه به جز توست مرا ساز مده
من در تو گریزان شدم از فتنهٔ خویش
من آنِ تواَم مرا به من باز مده
دیوان شمس ؛ رباعیِ:1651
مولانا از خداوند درخواست می کند که او را از نفسِ طناز و افسونگر رهائی بخشد و سپس گریز و سازناطلبی در قبال اغیار و جزپروردگار را می خواهد . در بیت دوّم می گوید: "من در تو گریزان شدم از فتنهٔ خویش" ! ""گریختن به خدا " یا چنانکه قرآن می فرماید:« فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ»؛( پس به سوى خدا بگريزيد، كه همانا من از سوى او براى شما هشداردهندهاى آشكار هستم.)؛(ذاریات ؛50) هیچ گریزی غیر از پناه بردن به خدا موجب آرام و قرار نخواهد شد .
گر گریزی بر امید راحتی
زان طرف هم پیشت آید آفتی
هیچ کُنجی بی دد و بی دام نیست
جز بخلوتگاه حق آرام نیست
کنج زندان جهان ناگزیر
نیست بی پامزد و بی دق الحصیر
والله ار سوراخ موشی در روی
مبتلای گربه چنگالی شوی
مثنوی ؛ دفترِ دوّم
در فرازهای آغازین مناجات شعبانیه آمده است:«فَقَدْ هَرَبْتُ إِلَيْكَ وَ وَقَفْتُ بَيْنَ يَدَيْكَ مُسْتَكِينا لَكَ مُتَضَرِّعا إِلَيْكَ رَاجِيا لِمَا لَدَيْكَ ثَوَابِي...»؛(من از همه به سوي تو گريخته و در پيشگاه تو ايستادهام،در حالي كه دلشكسته و نالان درگاه توام و به پاداش تو اميدوار...) و در ادامه امام علی (ع) عرض می کند: «إِلَهِي إِنَّ مَنِ انْتَهَجَ بِكَ لَمُسْتَنِيرٌ وَ إِنَّ مَنِ اعْتَصَمَ بِكَ لَمُسْتَجِيرٌ وَ قَدْ لُذْتُ بِكَ يَا إِلَهِي فَلا تُخَيِّبْ ظَنِّي مِنْ رَحْمَتِكَ وَ لا تَحْجُبْنِي عَنْ رَأْفَتِكَ إِلَهِي أَقِمْنِي فِي أَهْلِ وَلايَتِكَ مُقَامَ مَنْ رَجَا الزِّيَادَةَ مِنْ مَحَبَّتِكَ إِلَهِي وَ أَلْهِمْنِي وَلَهاً بِذِكْرِكَ إِلَى ذِكْرِكَ وَ هِمَّتِي فِي رَوْحِ نَجَاحِ أَسْمَائِكَ وَ مَحَلِّ قُدْسِكَ...»؛(خدايا، آن كه به تو راه جويد راهش روشن است، و آن كه به تو پناه جويد در پناه توست، و من به تو پناه آوردم اى خداى من، پس گمانم را از رحمتت نااميد مساز، و از مهربانی ات محرومم مكن، خدايا، در ميان اهل ولايتت برنشانم، نشاندن آن كه به افزون شدن محبّتت اميد بسته، خدايا، شيفتگى به ذكرت را پيوسته به من الهام فرما، و همّتم را در نسيم كاميابى نامهايت و جايگاه قدست قرار ده!)
امام کاظم (ع) در دعائی عرض می کند: "اللَّهُمَّ إِنِّي أَطَعْتُكَ فِي أَحَبِّ الْأَشْيَاءِ إِلَيْكَ وَ هُوَ التَّوْحِيدُ وَ لَمْ أَعْصِكَ فِي أَبْغَضِ الْأَشْيَاءِ إِلَيْكَ وَ هُوَ الْكُفْرُ فَاغْفِرْ لِي مَا بَيْنَهُمَا يَا مَنْ إِلَيْهِ مَفَرِّي آمِنِّي مِمَّا فَزِعْتُ مِنْهُ إِلَيْكَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الْكَثِيرَ مِنْ مَعَاصِيكَ وَ اقْبَلْ مِنِّي الْيَسِيرَ مِنْ طَاعَتِكَ يَا عُدَّتِي دُونَ الْعُدَدِ وَ يَا رَجَائِي وَ الْمُعْتَمَدَ وَ يَا كَهْفِي وَ السَّنَدَ وَ يَا وَاحِدُ يَا أَحَدُ يَا قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُوْلَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوا أَحَدٌ ..." ؛(خدايا!تو را در محبوبترين چيزها نزدت كه يگانه پرستى است اطاعت نمودم،و تو را در مبغوضترين چيزها كه كفر است نافرمانى نكردم پس آنچه از گناهان بين اين دو است بر من بيامرز،اى آنكه گرزيگاهم تنها به جانب اوست، از آنچه از آن به سويت پناه آوردم مرا ايمنى بخش، خدايا! بيامرز از نافرماني هاى بسيارم را در پيشگاهت و طاعت اندكم را در آستانت بپذير، اى تنها توشه ام از ميان توشه ها، و اى اميد و آرامش، و پناه و تكيه گاهم، و اى يگانه و يكتا ! و اى يگانه و يكتا، اى كه گفتى «بگو او خداى يكتاست، خداى بى نياز است، نه زاده و نه زاييده شده، و برايش همتايى نبوده است)
مولانا سپس انگیزهِ گریزان گشتن در وجود پروردگار را گریزِ از فتنِ نفس خوانده و سرانجام با تذکر این نکته که بنده از آنِ مولای خودست ، خواستار پس نزدنِ این پناهطلبی می شود. منظور و مراد از نفس طناز ؛ افسونگران خارجی نیستند بلکه نفس خود آدمی یا همان "ایگو" می باشد [آیت الله شیخ مجتبی تهرانی از پدرش نقل قول می کرد که به وی می گفت: «مواظب باش یابوی نفس برت ندارد»!!].
در واقع مولانا به این حقیقت والا پی برده است که ریشه تمامی رنج ها در نفس انسان نهفته است نفسی که حائلی است در برابر تابش نور آرامش بخش الهی و اتصال عاشق و معشوق.
باز خر ما را ازین نفس پلید
کاردش تا استخوان ما رسید
از چو ما بیچارگان این بند سخت
کی گشاید ای شه بیتاج و تخت
این چنین قفل گران را ای ودود
کی تواند جز که فضل تو گشود
ما ز خود سوی تو گردانیم سر
چون توی از ما به ما نزدیکتر
این دعا هم بخشش و تعلیم تست
گرنه در گلخن گلستان از چه رست
مثنوی ؛ دفترِ دوّم