از نظر مولانا و آنگونه که از آیات و احادیث نیز استنتاج می شود، انسان موجودی با طبیعت دوسرشتی و برخوردار از دو حیث وجودی می باشد که این دو ساحت با عباراتی نظیر عقل و نفس، جان و تن، فطرت و طبیعت مطرح شده و مولانا در مثنوی با امثالی نظیر مجنون و ناقه، زاغ و عنقا، زاغ و باز و خر و عیسی آورده است:
رحم بر عیسی کن و بر خر مکن طبع را بر عقل خود سرور مکن
مثنوی معنوی، دفتر دوم، بیت : 1853
این دو ساحت وجودی انسان همواره با هم در تضاد و کشمکش می باشند.
همچومجنون در تنازع با شتر گه شتر چربید گه مجنون حر
مولانا در تمثیلی که بیت فوق یکی از ابیات آن است کشاکش میان عقل و نفس را به تنازع بین مجنون و ناقه اش تشبیه نموده که هر یک دال در هوای محبوب خود را داشت و مسیرشان معارض با یکدیگر بود و هرگاه مجنون در حال و هوای لیلا از شتر غافل می شد شتر به نزد بچه اش که تازه به دنیا آمده بود بر می گشت.
گفت ای ناقه چو هر دو عاشقیم ما دو ضد بس همره نالایقیم
در فیه مافیه گوید:
هوا ناقتی خلفی و قدامی الهوا و انی و ایا هالمختلفان
میل ناقه به پشت سر است و میل نی به رو به رو مولانا مانند پاره ای از عارفان روح و حقیقت انسان را در این عالم غریب می داند و در نی نامه نیز به این اشاره دارد، روح انسان با عالم خاکی بیگانه است و چون به قالب جسمانی تعلق یافته موطن اصلی خود را فراموش نموده است.
عقل، نورانی و نیکو طالبست نفس ظلمانی بر او چون غالب است
ز آنکه او در خانه عقلت غریب بر در خود سگ بتو شیر هست
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات: 2557 – 2558
همچنین در پاره ای از آثار عارفان و حکیمان به تقابل خود حقیقی انسان با خودهای دروغین و ناخودها اشاره شده است که جای خود واقعی انسان را می گیرند و آدمی با فربه ساختن آنها در واقع از خود واقعی غافل می شود. در قرآن نیز پس از یازده با قسم خوردن می فرماید: « و نفس و ماسواها. فالهمها فجورها و تقوایها . قد افلح من زکیها. و قد خاب من دسیها »، رستگاری و فلاح منوط به تزکیه و نمود دادن نفس می باشد و اگر کسی از آن غفلت ورزد و در بین دسایس و به سبب پیروی از امیال نازل و سافل مخفی سازد فرجامی جز تباهی نخواهد یافت. نوعا در عرفان ام المشاغل و ام المصائب همین نفس می باشد: "مادر بتها بت نفس شماست." و برای نیل به فوز و فلاح باید نفس را مهار ساخت. در مثنوی نفس در یک معنی به قوه ای جامع شهوت و غضب که منشا صفات نکوهیده می باشد و برای نیل به کمال در گام اول باید بر آن پای نهاد تا به وصال رسید: خطوتان و قد وصلت.
خطوطینی بود این ره تا وصال مانده ام در ره ز نشستت شصت سال
مولانا در حکایت مجنون و شتر که بیشتر اشاره شد گوید:
در سه روزه ره بدین احوالها ماند مجنون در تردد سالها
و در ابیاتی ساحتهای وجودی انسان را به جان و تن تقسیم می کند و می گوید:
جان ز هجر عرش اندر ناقه ای تن ز عشق خار بس چون ناقه ای
جان گشاید سوی بالا بالها در زده تن در زمین چنگالها
تا تو باشی با من ای مرده وطن پس زلیلا دور ماند جان من
روزگارم رفت زین گون حالها همچو تیه و قوم موسی سالها
و بیتی که اشاره شد:
خطوطینی بود این ره تا وصال مانده ام در ره ز شستت شصت سال
مراد از « شست » قلاب می باشد.
راه نزدیک و بماندم سخت دیر سیر گشتم زین سواری سیر سیر
مثنوی معنوی، دفتر چهارم
و در ادامه،مجنون
سرنگون خود را ز شتر درفکند گفت: سوزیدم ز غم تا چند چند
در قرآن نفس در مواردی به « خود » و « جان » انسان معطوف شده مثلا می فرماید: و نفس و ما سویها. ( شمس ). یا می فرماید:و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله ( بقره؛ 207 ).
ویژگیهای نفس:
1-تلون و مکر و زرنگی شیطنت آلود: از ویژگیهای نفس این است که خواسته ها و اعمال مطلوب خودش را با انواع روش ها توجیه و تزیین می کند.
صد زبان و هر زبانش صد لغت زرق و دستانش نیاید در صفت
مدعی گاو نفس آمد فصیح صد هزاران حجت آرد ناصحیح
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات: 2551 – 2552
و:
زشتها را نغز گرداند به فن نغزها را زشت گرداند به ظن
مثنوی معنوی، دفتر سوم، بیت: 4070
آدمی را خر نماید ساعتی آدمی سازد خری را و آیتی
این چنین ساحر درون توست و سر ان فی الوسواس سحرا مستتر
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات: 4071 – 4072
2-متابعت از آن طغیان و نافرمانی اش را بیشتر می کند
آلت آشکار خود جز سگ مدان کمترک انداز سگ را استخوان
زآنکه سگ چون سیر شد سرکش شود کی سوی صید و شکارخوش رود
بی تف آتش نگردد نفس خوب تا نشد آهن چو اخگر هین مکوب
چونکه مستغنی شد او طاغی شود خر چو بار انداخت اسکیزه زند
مثنوی معنوی، دفتر اول، ابیات: 2881-2882
علی ( ع ) در توصیف پرهیزگاران فرماید: و ان استصعبت علیه نفسه فیما تکره لم یعطها سولها فیما تجت : اگر نفس چیزی را ناخوش دارد و بر او سرکشی کند او هم خواهش نفس را برنیاورد.
3-اگر انسان بدون داشتن ظرفیت لازم و اصلاح خود از مواهبی مانند قدرت، ثروت، مقام، علم و .... که مجموعا مطلوبهای اجتماعی را شامل می شوند برخوردار شود پلشتی باطن مجال ظهور پیدا می کند و به سان اژدهایی که از خواب زمستانی بیدار شده هر چه سر راهش بیند یکجا می بلعد:
نفس اژدرهاست او کی مرده است از غم بی آلتی افسرده است
گر بیابد آلت فرعون او که به امر و همی رفت آب جو
آنگه او بنیاد فرعونی کند راه صد موسی و صدها رون زند
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات: 1053-1055
آنچه منصب می کند با جاهلان ز فضیحت کی کند صد ارسلان
عیب او مخفی است چون آلت بیافت مارش از سوراخ بر صحرا شتافت
مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ابیات: 1440-1441
4- همواره خواستار تنوع و تغییر می باشد . حتی غالبا در حال برخورداری از نعمت
یطلب الانسان فی الصیف الشتا فاذا جاء الشتا انکروا
فهو لایرضی بحال ابدا لابضیق لابعیش ابدا
5- سیری ناپذیرست:
دوزخست این نفس و دوزخ اژدهاست کو به دریاها نگردد کم و کاست
هفت دریا را درآشامد هنوز کم نگردد سوزش آن خلق سوز
مثنوی معنوی، دفتر اول، ابیات: 1379-1380
و:
عالمی را لقمه کرد و درکشید معده اش نعره زنان هل من مزید
مثنوی معنوی، دفتر اول، بیت: 1383
6- در مقابل تعریف و ستایش مقاومتش کم است و دچار غرور و سرکشی می گردد.
نفس از بس مدحها فرعون شد کم ذلیل النفس هونا لاتسد
مثنوی معنوی، دفتر اول، بیت: 1870
و:
او چو بیند خلق را سرمست خویش از تکبر می رود از دست خویش
مثنوی معنوی، دفتر اول، بیت: 1856
و هیچکس نباید خودش را مستثنی بداند همانگونه که هجو و سخن تلخ و گزنده اثرش را می گذارد مدح هم تاثیر خود را بر جا می گذارد.
تو مگو آن مدح را من کی خورم از طمع می گوید اویی می برم
مادحت گر هجو گوید بر ملا روزها سوزد دلت ز آن سوزها
آن اثر هم روزها باقی بود مایه کبر و خداع جان شود
لیک ننماید چو شیرین است مدح بد نماید زآنکه تلخ افتاد و قدح
مثنوی معنوی، دفتر اول، ابیات: 1864-1865
9- نفس فرصت طلب می باشد. مولانا ضمن تمثیلی گوید: نفس مانند خارپشتی که سر خود در پشته خار پنهان می کند اما وقتی ماری نزدیک می شود فرصت را غنیمت می شمارد و قسمتی از مار را به دهان می گیرد و تدریجا می خورد.
می نهان گردد سر آن خارپشت دم به دم از بیم صیاد درشت
تا چو فرصت یافت سر آرد برون زین چنین مکری شود مارش زبون
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات: 461 –462
و در حکایت مارگیر و اژدهای افسرده از سرمای زمستان گوید:
نفس اژدهاست او کی مرده است از غم بی آلتی افسرده است
گر بیابد آلت فرعون او که به امر او همی رفت آب جو
آنگه او بنیاد فرعونی کند راه صد موسی و صدها رون زند
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات: 1503 – 1505
ملاحظه می شود که مولانا در تشبیهات گوناگونی نفس را به سگ، خارچشت، مار، اژدها و در ابیاتی دیگر نیز به حیوانات دیگری تشبیه می کند مثلا می گوید:
جان که او دنباله زاغان پرد زاغ او را سوی گورستان برد
هین مدو اندر پی نفس چو زاغ کو به گورستان برد نه سوی باغ
مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ابیات: 1311 – 1312
یا در ابیاتی به سوسمار تشبیه می کند و می گوید:
یک نفس حمله کند چون سوسمار پس به سوراخی گریزد در فرار
در دل، او سوراخ ها دارد کنون سر ز هر سوراخ می آرد برون
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات : 4056 – 4057
در حکایت شیر و نخجیران نیز به خرگوش تشبیه می کند از جهت زیرکی:
از تو شیری در تک این چاه، خرد نفس چون خرگوش خونت ریخت و خورد
نفس خرگوشت به صحرا در چرا تو به قعر این چه چون و چرا
مثنوی معنوی، دفتر اول، ابیات: 1351-1352
در بیتی نیز نفس را به خزان تشبیه نموده:
آن خزان نزد خدا نفس و هوای عقل و جان عین بهارست و بقاست
مثنوی معنوی، دفتر اول، بیت2051
10- پیکار با نفس دشوارترین پیکارهاست:
بت شکستن سهل باشد نیک سهل سهل دیدن نفس را جهل است جهل
مثنوی معنوی، دفتر اول، بیت: 778 4-
مولانا در حکایت شیر و نخجیران در ارتباط با دشواری پیکار با نفس گوید:
ای شهان کشیم ما خصم برون ماند خصمی زو بتر اندر درون
کشتن این کار عقل و هوش نیست شیر باطن سخره خرگوش نیست
دوزخ است این نفس و دوزخ اژدهاست کو به دریاها نگردد کم و کاست
هفت دریا را درآشامد هنوز کم نگردد سوزش آن خلق سوز
سنگها و کافران سنگدل اندر آیند اندروئ زار و خجل
هم نگردد ساکن از چندین غذا تا زحق آید مر او را این ندا
سیر گشتی سیر؟ گوید: نی هنوز اینت آتش! اینت تابش اینت سوز
عالمی را لقمه کرد و درکشید معده اش نعره زنان هل من مزید
مثنوی معنوی، دفتر اول، ابیات: 1373-1380
راههای غالب آمدن بر نفس:
1-ایستادگی و رفتار قاطع و تعارف ناپذیر: امام حسن ( ع ) می فرماید: ان لم تعطک نفسک فیما تحملها علیه مما تکره فلا تطعها فیما تحملک علیه فیما تهوی، ( تنبیه الخواطر )
مشورت با نفس خود گر می کنی هر چه گوید کن خلاف آن دنی
مثنوی معنوی، دفتر دوم
و در دفتر سوم گوید:
این بود خوی لئیمان دنی بد کند با تو چو نیکویی کنی
نفس را زین صبر می کن منحنیش که لئیم است و نسازد نیکوئیش
با کریمی گر کنی احسان سزد هر یکی را او عوض هفتصد دهد
با لئیمی چون کنی قهر و جفا بنده ای گردد تو را بس با وفا
مثنوی معنوی، دفتر سوم، ابیات: 2980-2983
در شاهنامه اکوان دیو که در زبان اوستایی به معنی اندیشه پلید و مقابل بهمن می باشد هر کاری که می گفتند برعکس عمل می کرد.
2- تقویت عقل نورانی: امام علی ( ع ) در توصیه ای سلوکی فرماید: «قد احیا عقله و امات نفسه حتی دق جلیله و لطف غلیظه»؛ ( نهج البلاغه ، خ 220 ) حضرت یوسف وقتی با پیشنهاد زلیخا مواجه شد: قال رب السجن جنت الی مماید عونن الیه و در احادیث نقل شده: تکنفوس خواطر اللهوی و العقول تزجروتنهی ( بحارالانوار، ج 74 ، ص 287 ).
3- محاسبه نفس: در احادیث نقل است: لایکون العبد مومنا حتی یحاسب نفسه اشد من محاسبه الشریک شریکه و السید عبده. مولوی در مثال تندی در ارتباط با تبانی با خود و توجیه عملکرد گوید:
خبری است نو رسیده، تو مگر خبر نداری جگر حسود خون شد تو مگر خبر نداری
تن توت همچو اشتر که برد به کعبه دل ز خری به حج نرفتی نه از آنکه خر نداری
دیوان شمس، غزل 2828
4- تامل در رفتنی ها و ماندنیها: امام علی ( ع ) در توصیف متقین فرماید: قره عینه فیما لایزول و زهادته فی ما لایبقی
پرتو خورشید بر دیوار تافت تابش عاریتی دیوار بافت
بر کلوخی چه بندی ای سلیم وا طلب اصلی که تابد او مقیم
مثنوی معنوی، دفتر دوم، ابیات: 708-709
5- مصاحبت با انسان های معنوی و اولیای الهی:
هیچ نکشد نفس را جز ظل پیر دامن آن نفس کش را سخت نیز
چون بگیری سخت آن توفیق هوست در تو هر توفیق آید جذب اوست
مثنوی معنوی، دفتر دوم، ابیات: 2528-2529
نفس خارسه سویه است و از هر طرف گرفته شود از گزندش در امان نیستیم و برای سوزاندن آن باید از اولیای الهی کمک گرفت.
خار سه سویه است هر چون کشش نهی در خلد و ز زخم او تو کی جهی
آتش ترک هوا در خارزن دست اندر یار نیکوکار زن
چشم آن آب رحمت مومن است آب حیوان روح پاک محسن است
پس گریزان است نفس تو از او زآنکه تو از آتش او آب جو
آب نور او چو بر آتش چکد چک چک از آتش برآید برجهد
6- لطف و عنایت خدا :
یارب این بخشش نه حد کار ماست لطف تو لطف خفی را خود سزاست