در واقع پاداش عبادت خالصانه ؛ عبادتی که بجا آورده شود و به مقصد برسد ؛بهترین مصلحت و تقدیر می باشد .
اخلاص در لغت به معنی به تعبیر زیبای خواجه نصیرالدین طوسی : « ويژه كردن» می باشد (اوصاف الاشراف ؛ ص:65) همچنین خالص کردن، تصفیه کردن از ناخالصی و در عبادت به معنای ترک ریا و ... می باشد . (جوهری، تاج اللغة و صحاح العربیة، ج3، ص:1037) معنای اصطلاحی اخلاص چنانکه از معنای لغوی آن هم بر می آید، عدم ریا و سُمعه است. امام علی ع می فرماید: «العبادة الخالصه ان لا یرجو الرّّجل الاّ ربَّهُ، و لا یخاف الا ذنبه » ؛ (عبادت خالص آن است که مرد جز به پروردگارش امیدوار نبوده و جز از گناه خویش نهراسد.) ؛ (لیثی، عیون الحکم و المواعظ ، ص:65)
مصلحت در لغت یعنی هرگونه خیر . (المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، فیومی، ج 2، ص : 345 . الطراز الأول والکناز لما علیه من لغة العرب المعوّل، کبیر مدنی، ج4، ص: 408) مصلحت در اصطلاح با توجه به معنای لغوی آن تعریف می شود که هر چیزی که باعث صلاح و خیر شخص شود، برای او مصلحت محسوب می گردد.
خالص آن است که شائبه ای نداشته باشد؛ مشوب بغیر نباشد ؛ مهمترین شائبه ریا می باشد اخلاص همانست که فقهای شیعه از آن به "قُربة الی الله" اراده مى نمایند. ولی ریا از شوائبی است که قائم بغیر می باشد برای دیگری است ولی شوائبی هم هستند که قائم بنفس می باشند مثلا صدقه دادنی که مُنتج به عُجب شود . قرآن کریم در تأیید این امتیاز ویژهِ بندگان خاص سخن ابلیس را بیان کرده و می فرماید:« قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ . إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصینَ»؛ ([شیطان] گفت: «پس به عزّت تو سوگند كه همگى را جدّاً از راه به در مى برم، مگر آن بندگان مخلَص تو را !) (سوره ص؛ 82-83) . مولانا در حکایت خارکن و خاربُن گوید:
زانک مخلِص در خطر باشد ز دام تا ز خود خالص نگردد او تمام
زانک در راهست و رهزن بیحدست آن رهد کو در امان ایزدست
آینه خالص نگشت او مخلص است مرغ را نگرفته است او مُقنص است
چونک مخلِص گشت مخلَص باز رست در مقام امن رفت و برد دست
مثنوی ؛ دفتر دوم
مخلَص به مقام عقل مجرد محض بار می یابد و از وسوسه شیطان در امان است ؛ در محدوده عقل محض، وهم و خیال را راهی نیست و تجرد شیطان، تجرد وهمی است؛ به عقل محض بار نمییابد و به كسی كه در مرحله عقل صِرف به سر میبرد هرگز دسترسی ندارد و نمیتواند در قلمرو تجرد تام، مغالطهای راه اندازد تا عاقلی را بفریبد. انسان عاقل، از آن جهت كه عاقل است، به دام وهم نمیافتد ؛ نیز كسی كه به مرحله عقل محض در بُعد عمل بار یابد، شیطان را به حرم امن وی، راهی نیست؛ زیرا آنجا برتر از شهوت و غضب است و شهوت و غضب ابزار تیز و تند شیطان است . استثنای مخلصین از این جهت نیست كه شیطان نسبت به آنان مهربان است و لطف دارد بلكه از آن روست كه در ساحت آن مقام منیع تسلیم است و توان رخنه به آن را ندارد. همان طور كه شیطانها به آسمانهای بلند راه ندارند و هرگاه شیطانی بخواهد به مهبط وحی و مخزن علم الهی راه یابد، شهاب رصد به حیات او خاتمه میدهد: " فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً "؛( [اما] اكنون هر كه بخواهد به گوش باشد، تير شهابى در كمين خود مىيابد. ) ؛(جن؛9)
قرآن درباره شیر خالص می فرماید : «مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً»؛ (نحل؛66) این شیر از بین پِهن و خون میگذرد، شیر از لابه لای پِهن و خون میگذرد. اما نه رنگ خون دارد، نه بوی پِهن میدهد. خالص یعنی كسی كه از لابه لای جامعه و هوا و هوس بگذرد، اما رنگ و بوی هوسهای خود و دیگران در كارش راه پیدا نكند. محیط زده نباشد. مدرك زده نباشد. مادی گرا و هوس گرا نباشد.
نقل است : از سهل عبداللّه پرسیدند که بر نفس مردم چه چیز از همه سخت تر است؟ گفت: اخلاص؛ زیرا که نفس را اندر آن نصیبی نباشد، سپس پرسیدند: آیا اخلاص مخلص علامتی دارد؟ گفت: بلی، یکی آنکه مدح و مذمت مردم در نزد او مساوی باشد، دوم آنکه اعمال خویش را نبیند و دیگر اینکه در آخرت هیچ عملی را عمل خویش نبیند . جامی در عقدِ بیست و هفتم از هفت اورنگ گوید:
رشحي از چشمه اخلاص بجوي وز رخ جان خود آن چرک بشوي
چيست اخلاص دل از خود کندن کار خود را به خدا افکندن
نقد دل از همه خالص کردن روي چون زر به خلاص آوردن
دل به اسباب جهان نا دادن ديده بر حور جنان ننهادن
ساختن از دو جهان قبله يکي تافتن روي ز هر وهم و شکي
گر بري ره به چنين اخلاصي باشي اندر صف مردان خاصي
خطبه قرب به نام تو بود جرعه وصل به کام تو بود
لهو تو جد شود و سهو صواب هزل تو مايه احسان و ثواب
مولانا در حکایت "از علی آموز اخلاص عمل" از زبان آن حضرت گوید:
گفت من از تیغ از پی حق میزنم بنده حقم نه مامور تنم
شیر حقم نیستم شیر هوا فعل من بر دین من باشد گواه
چون خدو انداختی بر روی من نفس جنبید و تبه شد خوی من
ترسیدم برای نفس باشد و اخلاص از بین برود.
نیم بحر حق شد و نیمی هوا شركت اندر كار حق نبود روا
مثنوی ؛ دفتراوّل
اخلاص یعنی گرایشی جز رضای حق نباشد. هیچ رنگی جز رنگ خدا نگیرد : «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً»(بقره؛138) اخلاص موجب رهایش انسان از دوخت و دوزها و زد و بندها می شود على علیه السلام فرماید : «بالاخلاص یكون الخلاص»؛(به وسیله اخلاص است كه انسان از اسارتها آزاد مى شود.) ؛(كافى، ج 2، ص 340)
مولانا در اواخر مثنوی گوید:
تا بدانی کآن همه رنگ و نگار جمله روپوشست و مکر و مستعار
رنگ باقی صبغة الله است و بس غیر آن بر بسته دان همچون جرس
رنگ صدق و رنگ تقوی و یقین تا ابد باقی بود بر عابدین
رنگ شک و رنگ کفران و نفاق تا ابد باقی بود بر جان عاق
چون سیهرویی فرعون دغا رنگ آن باقی و جسم او فنا
مثنوی ؛ دفتر:ششم
خداوند در اواخر سوره انعام می فرماید: «قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ . لَا شَرِيكَ لَهُ ۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ»؛( بگو: «در حقيقت، نماز من و [ساير] عبادات من و زندگى و مرگ من، براى خدا، پروردگار جهانيان است.[كه] او را شريكى نيست، و بر اين [كار] دستور يافتهام، و من نخستين مسلمانم.)؛(انعام ؛162_163)
پیامبر اکرم می فرمایند: « إِنَّ لِكُلِّ حَقٍّ لوحَقیقةً، وما بَلغَ عَبدٌ حقیقةَ الاخْلاصِ حتّى لا یُحِبَّ أنْ یُحْمَدَ على شىءٍ مِن عَمَلٍ للَّه » ؛(بحار الأنوار، ج69 ، ص 304)
امام صادق نیز می فرماید : «لا یصیر العبد عبداً خالصاً لله عزََّوجلَّ حتّی یصیر المدح و الذَّمُّ عنده سواء ً»؛(بحارالانوار ؛ ج:73 ؛ ص: 294)
مدح و ذمت گر تفاوت میکند بتگری باشی که او بت میکند
گر تو حق رابندهٔ، بتگر مباش ور تو مرد ایزدی، آزر مباش
نیست ممکن در میان خاص و عام از مقام بندگی برتر مقام
عطار ؛ منطق الطیر
در حدیث قدسی نقل شده : « اَلاِخلاصُ سِرٌ مِن اَسرارِي اِستَودَعتُهُ قَلبَ مَن اَحبَبتُ مِن عِباديِ »؛(اخلاص، سرّی از اسرار من است که در دل بندگان محبوب خویش به امانت نهادهام.)؛( منية المريد، ص 133 و: محدث نوری ؛ مستدرک الوسائل ؛ ج:1؛ص:101)
قرآن در سوره بیّنه می فرماید: « وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفاءَ وَ يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُؤْتُوا الزَّكاةَ وَ ذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ » ؛( و فرمان نيافته بودند جز اينكه خدا را بپرستند، و در حالى كه به توحيد گراييدهاند، دين [خود] را براى او خالص گردانند، و نماز برپا دارند و زكات بدهند، و دين [ثابت و] پايدار همين است.) ؛ (بیّنه ؛5) به پیامبر (ص) نیز می فرماید: « قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ»؛(بگو که من خود مأمورم که تنها خدا را پرستش کنم و دین را برای او خالص گردانم [و هرگز شرک نیاورم]) ؛( زمر؛11) همچنین قرآن می فرماید : « إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ» ، (فاطر؛10)در آیه ای دیگر میفرماید : تقوا به خداوند نائل میشود :« لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَٰكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَىٰ مِنْكُمْ ۚ » ؛(حج ؛37)
تا الیه یصعد اطیاب الکلم صاعدا منا الی حیث علم
ترتقی انفاسنا بالمنتقی متحفا منا الی دار البقا
ثم تاتینا مکافات المقال ضعف ذاک رحمة من ذی الجلال
ثم یلجینا الی امثالها کی ینال العبد مما نالها
هکذی تعرج و تنزل دائما ذا فلا زلت علیه قائما
مثنوی ؛ دفتر اوّل
اخلاص موجب قبول عمل می شود: رسول اکرم (ص) فرماید: «اذا عملت عملاً فاعمل للَّه خالصاً لانّه لا یقبل اللَّه من عبادة الاعمال الاّ ما كان خالصاً»؛(هركارى كه انجام مى دهى خالصانه و براى رضا خدا انجام ده، زیرا جز عمل خالص در پیشگاه خداوند پذیرفته نمى شود.) ؛(بحارالانوار، ج 77، ص 130) و در مرتبه ای فراتر موجب قبول خودِ انسان می گردد! در غُررالحكم از على علیه السلام نقل است که : «اخلص تَنِل» ؛( اخلاص بورز تا به مقصد برسى)
باز علی (ع) فرماید:« كُونُوا بِقَبُولِ اَلْعَمَلِ أَشَدَّ اِهْتِمَاماً بِالْعَمَلِ فَإِنَّهُ لاَ يَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ اَلتَّقْوَى وَ كَيْفَ يَقِلُّ عَمَلٌ يُتَقَبَّلُ » ؛ ( به پذيرفته شدن عمل بيشتر اهميّت دهيد تا خود عمل،زيرا عملى كه توأم با تقوا باشد،اندك نيست،و چگونه اندك محسوب شود،آن عملى كه پذيرفته است. ) ؛ ( تنبيه الخواطر و نزهة النواظر [مجموعة ورّام] ؛ جلد 1 ؛ صفحه :64)
تقوی و خلوص موجب ارزشمندی عمل می گردد:
كعبه را كه هر دمي عزي فزود آن زاخلاصات ابراهيم بود
فضل آن مسجد زخاك و سنگ نيست ليك، در بنّاش حرص و جنگ نيست
مثنوی ؛دفتر چهارم
گاهی انسان کار خوب انجام میدهد ولی به فکر این نیست که کار خوبش را حفظ کند. مثل باغبانی است که نهالی را غرس کرده و به فکر آبیاری نیست. ما مأموریم مثل باغبانی که در کنار منزلش گل یا نهالی غرس کرده ؛بلکه مثل فرزند نگهداری کنیم. دائماً مواظب باشیم حدوثاً و بقائاً . گاه کسی کار خوبی انجام می دهد و آن را با مِنّت ذکر میکند ؛ خوشش میآید که دیگران بازگو کنند یا از آن بهرهبرداری کنند این شخص کار خوب کرده است و اما آن کار خوب زمینی است؛ همین جا می مانَد.
بعضا کسانی کار خوب انجام میدهند برای ضبط و نگهداری او هم تلاش و کوشش میکنند اما تا یک مدت محدودی. برخیها سعی و تلاش شان زیاد هست اما آن قدرت را ندارند که بالا ببرند. حضرت فاطمه سلام الله علیها می فرماید: کار خوب بکن، این را نگه دار ، هدیه ببر ، برو و بِبر. تا انسان بالا نرود نمیتواند یک هدیهای را به پیشگاه ذات اقدس الهی اهدا بکند، حضرت (س) فرماید: اگر کسی کار خوب کرد و این کار را حدوثاً و بقائاً طاهر نگه داشت [آلوده نکرد] و همراه کار خوب رفت؛ چون "إِلَیْهِ یَصْعَدُ الکَلِمُ الطَّیِّبُ" بالا برود و این بار را هم به همراه داشته باشد تا به «لدی الله» برسد و به خدا تقدیم کند؛ اگر کسی به جایی رسید که خودش کار خیر خود را به خدا تقدیم کرد خودش بالا بُرد؛ نه اینکه ملائکه بالا ببرند؛ اگر کار خیر را ملائکه بِبرند ؛ جواب را هم آنها میآورند؛ آن بردن و آوردن هر دو مع الواسطه است، بهرهاش هم کم است، ولی اگر کسی خودش آن قابلیت را داشته باشد که همراه ملائکه بالا برود و این کار خیر خود را به پیشگاه ذات اقدس الهی تقدیم بکند؛ خودش اصعاد کند ؛ به همراه عمل برود؛ آنگاه بهترین مصلحت او را خدا نازل میکند؛ خود خدا؛ نه اینکه به فرشتهها بگوید !«اَهْبَطَ "اللهُ" عزّوجلّ اليه اَفْضَلَ مَصلَحتِه »
سید هاشم حداد گوید: خدا دوست دارد بنده اش تسلیم باشد و او براى بنده خود اختیار کند، نه آنکه بنده چیزى را اختیار کند. اختیار بنده مطلوب نیست؛ و خواست او گرچه برآورده شود و مى شود، خلاف روش محبّت و عبودیّت است. خدا دوست دارد بنده اش بنده شود، یعنى از اراده و اختیار بیرون شود.
و پس از آن آسایش است و آرامش واقعی!
کار ؛ اخلاص است و خالص بودن است در پیِ اخلاص و صدق آسودن است
در این مرتبه انسان به اطمینان و راحتی می رسد چون از حسن نظر و خیرخواهی خداوند مطمئن است:
در طریقت هر چه پیش سالک آید خیر اوست در صراط مستقیم ای دل کسی گمراه نیست
حافظ؛غزل:71
یک وقت عمل قبول می شود « إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ» (مائده ؛27) یک وقت در مرتبه والاتر خود انسان قبول می شود .
مژده بده، مژده بده، یار پسندید مرا سایه او گشتم و او برد به خورشید مرا
هوشنگ ابتهاج
خداوند در قرآن می فرماید: مریم(س) قبول شد! «فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا ۖ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا ۖ قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا ۖ قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ ۖ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ »؛(آل عمران؛37)
مولانا در بیتی از الفاظ دفتر اوّل مثنوی گوید:
بشنو الفاظ حکیم پردهای سر همانجا نه که باده خوردهای
در بعضی از نُسَخ ؛ مصرع اول "حکیمِ بُرده ای" ضبط شده است یعنی حکیمی که خدا او را بُرده است. خدا بعضی ها را می بَرد! آنها در این دنیا غریبند ! مولانا خطاب به شمس گوید:
بشنیدهام که عزم سفر میکنی مکن مهر حریف و یار دگر میکنی مکن
تو در جهان غریبی غربت چه میکنی قصد کدام خسته جگر میکنی مکن
ای برتر از وجود و عدم بارگاه تو از خطه وجود گذر میکنی مکن
غزل:2054
نکته دیگر : "اَفْضَلَ مَصلَحتِه" که در روایت منقول از صدیقه طاهره سلام الله علیها نقل شده است غیر از مصلحت نفسی و سلوکی عبادت می باشد . آن مصلحت، تبلور ولایت الهیه در بنده مخلص است زیرا چشم و گوش او نیست که می شنود بلکه نوعی بینائی و شنوائی الهی در آنها وجود دارد .
چون سلیمان شو که تا دیوان تو سنگ برند از پی ایوان تو
چون سلیمان باش بیوسواس و ریو تا ترا فرمان برد جنی و دیو
خاتم تو این دلست و هوش دار تا نگردد دیو را خاتم شکار
پس سلیمانی کند بر تو مدام دیو با خاتم حذر کن والسلام
مثنوی ؛ دفتر:چهارم
بنده مخلص به تمام کلمه، حکیم شده است.
چون قضای حق رضای بنده شد حکم او را بندهٔ خواهنده شد
بی تکلف نه پی مزد و ثواب بلک طبع او چنین شد مستطاب
زندگی خود نخواهد بهر خوذ نه پی ذوقی حیات مستلذ
هرکجا امر قدم را مسلکیست زندگی و مردگی پیشش یکیست
بهر یزدان میزید نه بهر گنج بهر یزدان میمرد نه از خوف رنج
هست ایمانش برای خواست او نه برای جنت و اشجار و جو
ترک کفرش هم برای حق بود نه ز بیم آنک در آتش رود
این چنین آمد ز اصل آن خوی او نه ریاضت نه بجست و جوی او
آنگهان خندد که او بیند رضا همچو حلوای شکر او را قضا
بندهای کش خوی و خلقت این بود نه جهان بر امر و فرمانش رود
پس چرا لابه کند او یا دعا که بگردان ای خداوند این قضا
مرگ او و مرگ فرزندان او هر حق پیشش چو حلوا در گلو
نزع فرزندان بر آن باوفا چون قطایف پیش شیخ بینوا
پس چراگوید دعا الا مگر در دعا بیند رضای دادگر
مثنوی ؛ دفتر سوّم
و جان و دلش به نور معرفت روشن می گردد: على علیه السلام فرماید: «عند تحقق الاخلاص تستنیر البصائر»؛(با وجود اخلاص بصیرتها و بینشها نافذ و نورانى مى شود.) ؛(آمُدی ؛ غرر الحِکم و دُرر الکلم) عملکرد این شخص نیز مورد رضایت خداوند خواهد شد در دعائی از پیامبر (ص) نقل است :" اللَّهُمَّ وَفِّقْنِي لِمَا تُحِبُّ وَتَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ ، وَالْعَمَلِ ، وَالنِّيَّةِ ، وَالْهُدَى ، إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ " . این شخص از بالاترین مراتب ایمان و یقین برخوردار می گردد چنانکه امام سجاد (ع) به دعا از خداوند می خواهد : «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ بَلِّغْ بِإِيمَانِي أَكْمَلَ الْإِيمَانِ، وَ اجْعَلْ يَقِينِي أَفْضَلَ الْيَقِينِ، وَ انْتَهِ بِنِيَّتِي إِلَى أَحْسَنِ النِّيَّاتِ، وَ بِعَمَلِي إِلَى أَحْسَنِ الْأَعْمَالِ»؛( خدایا ایمان من را به بالاترین و کاملترین ایمان ها برسان و یقین من را سرآمد همه یقین ها قرار بده (یقین پر فضیلت)، نیت من را رفعت بده تا به بالاترین نیت برسد و عمل من را به بهترین اعمال برسان.)؛ ( صحيفة سجاديه، ص 92)
باز در ادعیه معصومین علیهم السلام نقل شده :«اللَّهُمَّ مُنَّ عَلَيَّ بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْكَ وَ التَّفْوِيضِ إِلَيْكَ وَ الرِّضَا بِقَدَرِكَ وَ التَّسْلِيمِ لِأَمْرِكَ حَتَّى لَا أُحِبَّ تَعْجِيلَ مَا أَخَّرْتَ وَ لَا تَأْخِيرَ مَا عَجَّلْتَ يَا رَبَّ الْعَالَمِين »؛(خدایا بر من منت گذار و به چهار صفت توکل و تفویض و رضا و تسلیم آراسته گردان تا تعجیل آنچه به تاخیر می اندازی و به تاخیر افتادن آنچه در تحققش تعجیل روا می داری را نخواهم)؛ (اصول كافي ، ج2 ص 581)
از پیامبر اکرم (ص)روایت است : «مَنْ أَخْلَصَ اَلْعِبَادَةَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ اَلْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ» ؛(بحارالانوار ، ج : 67، ص : 249) كسي كه چهل شبانه روز در مراتب چهل گانة خلوص قدم بردارد، فيض علمي حق كه دائمي است، از قلب او خواهد جوشيد، چنانكه خداوند متعال مي فرمايد: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ…. آيا نديدي كه خداوند از آسمان آبي فرستاد و آن را به صورت چشمههايي در زمين وارد نمود...
علومي كه مربوط به ارواح و نفوس است، نيز چنين است، رگه ها و راههاي تشخيص فجور و تقوا در زمين دلهاي انسانها با هدايت خداي سبحان حركت مي كند و اين چشمه ها جوشان است. اگر كسي با خيالهاي باطل، كارهاي ناپسند و گناه، مجاري و روزنه ها را ببندد در آن صورت اين علوم فطري دفن شده و جوششي نخواهد داشت، ولي اگر كسي تلاش كند مراحل كاشت و داشت و مراقبت هاي ويژه را در زمين دل خود انجام دهد و محصولاتي را در زمين دل بكارد و از آنها به خوبي مراقبت و مواظبت كند و زمين دل خويش را براي خدا و رضاي او، كاملاً خالص كند، آن وقت دست و زبان او همانند چشمه خواهد بود و از قلب او بر جوارح و زبانش علوم فطري و حكمت خواهد جوشيد، و سخنان عالمانه و نافذي خواهد داشت و از زبان و قلم او حكمت فطري ميجوشد و از دست و قدم او كارهاي خير و حكمت عملي فوران ميكند. همانطور كه گفتيم، جوشش حكمت از زبان با اخلاص در عبادات ميسر است ولي اين اخلاص هم مثل ساير چيزهاي خوب، آفاتي دارد و مهلكترين آفت آن ريا است. ريا در عبارت، گفتار و عملكرد در برابر خدا، خود و ديگران، اثر هر عبادتي را نابود مي كند.
علما و دانشمندان اخلاق دربارة روايت ياد شده اين نكته را متذكر شده اند كه مخلص شدن در چهل شبانه روز را به اميد و هدف جوشش و ريزش چشمه هاي حكمت باشد كه در اين صورت ديگر اخلاص نيست و در حقيقت يك نوع كاسبي و مزدگيري به حساب مي آيد. قرآن در سوره انسان از زبان حضرت علی ؛ حضرت فاطمه علیهما السلام و فضه می فرماید: «إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا»؛( ما براى خشنودى خداست كه به شما مىخورانيم و پاداش و سپاسى از شما نمىخواهيم.)؛(انسان ؛9)
در آخر سوره عنکبوت می فرماید:« وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ»؛(و آنها که در راه ما [با خلوص نیت] جهاد کنند قطعا هدایتشان خواهیم کرد و خدا با نیکوکاران است.)؛(عنکبوت ؛69)
چنین کسی در همین دنیا در بهشت اقامت دارد
مقیم کوی تو تشویش صبح و شام ندارد که در بهشت نه سالی معین است و نه ماهی
چو در حضور تو ایمان و کفر راه ندارد چه مسجدی چه کنشتی، چه طاعتی چه گناهی
فروغی بسطامی؛غزل:512
دکتر شریعتی گوید:
خدایا اخلاص، اخلاص!
و می دانم ای خدا، می دانم که برای عشق زیستن
و برای زیبایی و خیر مطلق بودن،
چگونه آدمی را به مطلق می برد،
چگونه اخلاص این وجود نسبی را،
این موجود حقیقی را که مجموعه ای از احتیاج هاست و ضعف ها و انتظارها و ترس ها مطلق می کند!
در برابر بی شمار جاذبه ها و دعوت ها و ضرر ها و خطرها و ترس ها و وسوسه ها و توسل ها و تقرب ها و تکیه گاه ها و امید ها و توفیق ها و شکست ها و شادی ها و غم های همه حقیر، که پیرامون وجود ما را احاطه کرده اند و دمادم ما را بر خود می لرزانند
و همچون انبوهی از گرگ ها و روباه ها و کرکس ها و کرم ها بر مردار وجود ما ریخته اند، با یک خود خواهی عظیم انقلابی، که معجزه ذکر است و زاده کشف بندگی فروتنان خویشتن خدایی انسان است،
ناگهان عصیان می کند، عصیانی که با انتخاب تسلیم مطلق به حقیقت مطلق فرا می رسد و از عمق فطرت شعله می کشد،
و سپس با تیغ بودا وار بی نیازی و بی پیوندی و تنهایی مجرد می شود و آنگاه از بودا هم فراتر می رود و با دو تازیانه نداشتن و نخواستن همه آن جانوران آدم خوار از پیرامون انسان بودن خویش می تاراند
و آنگاه آزاد، سبکبال، غسل کرده و طاهر، پاک و پارسا،
خود شده و مجرد و رستگار، انسان شده و بی نیاز،
به بلند ترین قله رفیع معراج تنهایی می رسد