از جهان دو بانگ مي آيد به ضد تا كدامين را تو باشي مستعد
آن يكــي بانگش نشـور اتقيا و آن يكي بانگش فريب اشقيا
مثنوي معنوي ، دفتر چهارم ، ابيات 1622-1623
مولانا برخورداري از اختيار و انتخاب را نشان كرامت آدمي مي داند و مي گويد :
ز آن كه « كــرمنا » شد آدم ز اختيار نيم زنبور عسل شـد نيم مار
در جهان اين مدح و شاباش و زهي ز اختيارست و حفـاظ آگهي
آدمـي بر خنـگ « كـرمنا » ســوار در كف دركش عنــان اختيار
مثنوي ، دفتر سوم ، ابيات : 3291-3293
قرآن مي فرمايد : « و لقد كرّمنا بني آدم و حملناهم في البّر و البحر و فضلناهم علي كثير مما خلقنا تفضيلا » ( ما فرزندان آدم را كرامت بخشيديم و آنها را در خشكي و دريا مسلط كرديم و از پاكيزه ها روزيشان داديم و بر بسياري از آنچه آفريديم برترشان نموديم . ) ( اسراء ، 70 )
از مصاديق و دلايل كرامت آدمي بر ساير مخلوقات برخورداري او از موهبت آزادي و اختيارمي باشد :
تو ز « كـرّمنا بني آدم » شهــي هم به خشـكي هم به دريـا پـا نهي
كه « حملناهم علي البحر » بدان از «حملناهـم علي البــر » پيش ران
مر ملايك را سـوي بَر راه نيست جنس حيوان هم ز بحر آگـاه نيست
تا به ظاهر « مثلكـم » باشـد بشر بـــا دل « يـوحي اليه » ديـده ور
مثنوي معنوي ، دفتر دوم ، ابيات : 3773-3776
رويكرد مولانا به آزادي انسان از ديدگاه توحيدي او فاش مي شود . از نگاه مولانا ، اين انسانِ آزادست كه با برخورداري از نعمت آزادي از مسئوليت برخوردار مي شود و اگر اختيار نداشت مسئوليتي هم نمي بايست داشته باشد . حتي در پذيرش ايمان و كفر نيز آزاد و صاحب اختيارست. آنگونه كه قرآن مي فرمايد :
« هديناه السبيل » ، (انسان ، 3 ) و « هديناه النجدين » ، ( بلد ، 10 )
اگر بار خارست خود كشته اي اگر پرنيان است خود رشته اي
و شايد اين اختيار يكي از مصاديق امانت الهي باشد كه : « آسمان نتوانست كشيد » . لذا بايد مراقب باشد تا اشتباهات گذشته و گذشتگان را تكرار نكند و در اين « دارالغرور » فريب تسويلات شيطان را نخورد و مجذوب جلوه گريهاي تعينات و اعتباريات نشود .
آتش اندرزن به گرگان چون سپند ز آنكه آن گرگان عدو يوسفند
جـان بابا گــويـدت ابليس هين تا به دم بفــريبدت ديـو لعين
ايـن چنين تلبيس با بابـات كرد آدمي را اين سيه رخ مات كرد
مثنوي ، دفتر دوم ، ابيات : 127-129
جاذبه مال و مقام چنان سهمگين و مرد افكن است كه ممكن است قوي ترين اشخاص به لحاظ روحي را نيز تسليم خود سازد . آنگونه كه در حديث نبوي آمده است : « اخر ما يخرج من قلوب الصديقين حبّ الجاه » ، ( آخرين چيزي كه از دلهاي صديقين خارج مي شود جاه طلبي است ) .
بر سر شطرنج چست است اين غراب تو مبين بازي به چشم نيم خواب
ز آنكـه فـرزيـن بندهــا دانـد بسي كه بگيرد در گلويت چـون خسي
در گلــو مـــاند خس او سـالهــا چيست آن خس ، مهر جاه و مالها
مثنوي معنوي ، دفتر دوم ، ابيات : 130-132
در زيارت اربعين حضرت سيد الشهداء (ع) نيز مي خوانيم : امام حسين (ع) از جان و خون گذشت تا بندگان خدا را از جهالت و حيرت ضلالت رهايي بخشد : « و بذل محجته فيك ليستنقذ عبادك من الجهالةو حيرة الذّلاله » جهالت نقطه مقابل عقلانيت است و ممكن است انسان در عين حال كه ظاهراً به لحاظ علوم حصولي و تحصيلي عالم است جاهل نيز باشد يعني جاهل ممكن است بي بهره از علم و ممكن است عالم باشد ولي عاقل نمي تواند باشد و آن گونه كه اميرالمؤمنين مي فرمايد : « اكثر مصارع العقول تحت بروق المطامع » طمع ورزي و آزمندي قتلگاه تعقل مي باشد و سقوط در چاه جاه و خيره شدن به جاذبه هاي دنيوي اعم از مال و مقام موجب « سبات » و تعطيلي تعقل خواهد گرديد آن گونه كه حضرت علي (ع) مي فرمايد : « نعوذ بالله من سبات العقل » ، ( پناه بر خدا از ركود و معطل گرديدن عقل ) . و در جبهه مقابل نيز : « قد توازر عليه من غرّته الدنيا و باع حظّه بالارذل اِلادني و شري اخرته بالثمن الاوكس و تغطرَس و تردّي في هواه و اسخطك و اسخط نبيّك » ( و كساني در مقابل او ] حسين (ع) ] جبهه گيري كردند كه دنيا فريبشان داد و حظ و لذت خود را به بهاي بس اندك فروختند و آخرت خود را به قيمتي ناچيز تباه نمودند و در چاه هواي نفس سرنگون شدند . و تو را [ خدا را ] و پيامبرت را از خود خشمگين ساختند .
از نگاه مولانا انسان بايست نخست از درون به آزادي برسد و خود را از بند هوا و تمايلات نفساني خلاص نمايد و سپس در بيرون نسبت به ديگران اين آزادي را اعمال نمايد .
بند بگسل باش آزاد اي پسر چند باشي بند سيم و بند زر
مثنوي معنوي ، دفتر اول ، بيت 19
و اين به واقع از اهداف ارسال رسل مي باشد كه مبعوث شده اند تا : « يضع عنهم اصرهم و الاغلال التي كانت عليهم » ( بارهاي سنگين تعلقات و زنجيرهاي دلبستگي را از جسم و جان انسان باز كنند ) ،( اعراف ، 157 )
كيست مولا آنكه آزادت كند بند رِقيّت ز پايت واكند
مثنوي معنوي ، دفتر ششم ، بيت ، 454
تعينهاست پيش پاي سالك در ره منزل كه از مرز خودي گر بگذرد رهرو خدا گردد
عابد
بي ترديد مولانا در پي اين نيست كه انسانها را به رهبانيت و ترك دنيا به صورت منفعلانه دعوت نمايد كه حتي « كوشش بيهوده » را بهتر از « خفتگي » مي داند و توصيه به « توكل » دارد نه كلّ ديگران شدن :
گر توكّل مي كني در كار كن كشت كن پس تكيه بر جبار كن
مثنوي ، دفتر اول ، بيت 947
وقتي كه انسان در بند تسويلات و وسوسه هاي نفس و شيطان كه هر دو از نگاه مولانا در پي يك هدف هستند و در دو صورت جلوه گر شده اند گرفتار شد گرفتار غفلت و در ادامة آن خود فراموش خواهد شد « انساهم انفسهم » ، ( حشر ، 19) و چشم و گوشش از ديدن و شنيدن عاجز خواهد شد . « و انما الدنيا منتهي بصرالاعمي » ، ( نهج البلاغه ، خ 133 ) .
خشم و شهوت مرد را احــول كند ز استقــامت روح را مّبــدل كنـد
اي خنك آن مرد كز خود رسته شد در وجود زنـــده اي پيـــوسته شد
واي آن زنده كـه با مُــرده نشست مرده گشت و زندگي از وي بجست
چون تو در قرآن حـق بگــريختي بـــــا روان انبيـــــاء آميختــي
مرغ كو انــدر قفس زنـداني است مــي نجـويد جستن از ناداني است
روحهــايي كز قفس هـا رستـه اند انبيــا و رهبـــر شـــايستــه اند
از بـرون آوازشـان آيــد ز ديــن كه ره رستن تــو را ايـن است اين
ما بدين رستيــم زين تنگيـن قفس جز كه اين راه نيست چاره اين قفس
خـويش را رنجور ســازي زار زار تا تــو را بيرون كننـــد از اشتهار
كه اشتهــار خلـق بند محكم است در ره اين از بند آهن كي كم است ؟
مثنوي معنوي ؛ دفتر اوّل
و اين آزادي و آزادگي به واقع چنان انسان را از درون استغنا مي بخشد كه تعينات را هيچ مي داند و كساني را كه دين و دل در گرو جاذبه زوال پذير آن باخته اند مغبون و ورشكسته مي انگارد .
نردبان خلق اين ما و مني است عاقبت زين نردبان افتادني است
لاجرم آنكس كه بالاتر نشست استخوان او بتر خواهد شكست
مثنوي ، معنوي ، دفترچهام ، ابيات : 2762-2763
واضح است كه اين غير از مسئوليت گريزي و راحت طلبي مي باشد بلكه منظور تأكيد بر ارزش ولاي گوهر وجودي انسان مي باشد كه آن را بهايي غير از خدا نيست آنگونه كه خاتم اولياء و سيد اوصياء در توصيف متقين مي فرمايد : « ارادتهم الدنيا فلم يُريدوها و استرتهم فقدوا انفسهم منها » ،( دنيا آنان را خواست و آنان دنيا را نطلبيدند ، و اسيرشان كرد و به بهاي جان ، خود را از بند آن خريدند .)، ( خطبه 193 نهج البلاغه ) .