از این نماز غرض این بود که من با تو حدیث درد فراق تو باز بگزارم
وگر نه این چه نمازی بود که من بی تو نشسته روی به محراب و دل به بازارم
دیوان شمس
از نگاه مولانا ، شریعت و طریقت از همدیگر جدایی ندارند و هر دو چونان دو بال پرنده ای سبکبال در جستجوی حقیقت می باشند یا می توان گفت از نگاه مولانا ،شریعت «سراج » است و طریقت همانگونه که از نامش بر می آید «صراط » است ولی هیچکدام غایت سالک نمی باشند .غایت حقیقت است که مقصد و مقصود سالک جزنیل به آن نیست و دراین راستا ، نور شریعت ،راه طریقت را روشن ساخته و از آفات و خطرات آن آگاه می سازد .همچنین توفیق و عنایت الهی نیز در این راه باید شامل حال سالک شود تا هم از هواهای نفسانی برهاند و هم راه را بر او هموار سازد و به نتیجه و مقصود برساند .
جهد بی توفیق خود کس را مباد در جهان والله اعلم بالسداد
مثنوی ،دفتر سوم ،بیت 839
در واقع از نظر مولانا تصفیه باطن و نیل به کمال مرتبه اطوار نفس ناطقه بدون مواظبت بر آداب و ظاهر احکام شرع ،حاصل نمی شود .
مولانا جلالدین با نگاه ژرف بینانه و بصیرت منحصر به فرد خود در فرایض و احکام تشریعی تامّل های عمیقی کرده و نکته یابیهای ارزنده ای نموده و با غور و غوص در دریای دین ورزی ،گوهرهای بس گرانبهایی به ارمغان آورده است و از جمله احکام که برایش جلوه خاصی داشته روزه می باشد .برای مولانا نفس گرسنگی و خالی نگه داشتن شکم از مأکولات مگر در حد رفیع نیاز مبارک است و آن را برای انسان نافع می داند :
رنج جوع اولی بود خود ز آن علل هم به لطف و هم به خفت هم عمل
رنج جوع از رنجها پاکیزه تر خاصه در جوع هست صد نفع و هنر
جوع مرخاصان حق را داده اند تا شوند از جوع شیر زورمند
مثنوی معنوی ، دفتر پنجم
و گرسنگی را روزی مخصوص مقربان در گاه حق و سلطان داروها می داند:
جوع خود سلطان داروهاست هین جوع در جان نه چنین خوارش مبین
جمله ناخوش از مجاعت خوش شده است جمله خوشها بی مجاعتها ردست
مثنوی معنوی ، دفتر پنجم
در غزلی دیگر ،مولانا ماه رمضان را موجب قلب ضلالت و رسیدن به لشکر ایمان ،ماه حیات جان ،ماه صبر ، شستن دست و دهان از طعام ،ماه نزول قرآن ، عروج روح و ماه دریده شدن پرده های ظلمات و رسیدن به ملائکه و مقربین می دانند :
آمد شهر صیام ،سنجق سلطان رسید دست بدار از طعام مائده جان رسید
جان ز قطعیت برست ،دست طبیعت ببست قلب ضلالت شکست لشکر ایمان رسید
لشکر «والعادیات » دست به یغما نهاد ز آتش «والموریات » نفس به افغان رسید
«البقره » راست بود موسی عمران نمود مرده از او زنده شد چون که به قربان رسید
روزه چو قربان ماست زندگی جان ماست تن همه قربان کنیم جان چو به مهمان رسید
صبر چو ابری است خوش حکمت بارداز او ز آنکه چنین ماه صبر بود که قرآن رسید
نفس چو محتاج شد روح به معراج شد چون در زندان شکست جان بر جانان رسید
پرده ظلمت درید دل به فلک بر پرید چون ز ملک بود دل باز بدیشان رسید
زود از این چاه تن دست بزن دررسن بر سر چاه آب گو، یوسف کنعان رسید
عیسی چو از خربرست گشت دعایش قبول دست بشو کز فلک مائده و خوان رسید
دست و دهان را بشو ،نه بخورونی بگو آن سخن و لقمه جو کان به خموشان رسید
کلیات دیوان شمس ، جز 2،ص 198
مولانا روزه را مادری می داند که کریمانه به سوی اطفال خود آمده است و نباید دامان چنین مادری را آسان از کف داد .
سوی اطفال بیامد به کرم مادر روزه مهل ای طفل به سستی طرف چادر روزه
بنگر دست رضا را که بهاری است خدا را بنگر جنت جان را شده پر عبهر روزه
هله ای غنچه نازان چه ضعیفی و چه یازان چو رسن باز بهاری بجه از خیبر روزه
ز چپی عاشق نانی ،بنگر تازه جهانی بستان گندم جانی هله از بیدر روزه
دیوان شمس ،ج6،ص 35،361
در غزلی دیگر با ردیف صیام به تأثیر روزه در دل و جان اشارتهای لطیفی دارد و آن را مانند آب به ماهی حیات بخش می داند که از نگاه ژرف نگر و زبان رسای مولانا با تصویرگریهای دلنشین می خوانیم:
می بسازد جان و دل را بس عجایب کان صیام گر تو خواهی تا عجب گردی عجایب دان صیام
گر تو را سودای معراج است بر چرخ حیات دان که اسب تازی تو هست در میدان صیام
هیچ طاعت در جهان آن روشنی ندهد تو را چون که بهر دیده دل کوری ابدان صیام
چون که هست این صوم نقصان حیات هر ستور خاص شد بهر کمال معنی انسان صیام
چون حیات عاشقان از مطبخ تن تیره بود پس مهیا کرد بهر مطبخ ایشان صیام
در مرتبه ای بالاتر کنترل شکم را زمینه ساز واردات قبلی می داند و به جد بر این باوراست که اسیر بطن اهل باطن نمی شود و اگر کالبد مادی از شیر دیو طبیعت بریده شود نعمتهای الهی به او روی خواهند آورد که فراتر از توصیف زبانی هستند .
مولانا گاه از مضمون روزه در غزلها نیز استفاده می کند و با این واژه درونمایه غزلیات خود را غنا می بخشد از آن جمله :
اگر آتش است روزه تو زلال بین نه کوزه تری دماغت آرد چو شراب همچون آذر
چو عجوزه گشت گریان شه روزه گشت خندان دل نور گشت ضربه تن موم گشت لاغر
رخ عاشقان مزعفر ،رخ جان و عقل احمر منگر برون شیشه بنگر درون ساغر
همه مست و خوش شکفته رمضان زیاد رفته به وثاق ساقی خود بزدیم حلقه بر در
چو بدید مست ما را بگزید دستها را سر خود چنین چنین کرد و بتافت روز معشر
زمیانه گفت مستی خوش و شوخ و می پرسی که کسی گوید اینک شکند ز قند و شکر
ز تو هر صباح عیدی ، ز تو هر شب است قدری نه چو قدر عامیانه که شبی بود مقدر
تو بگو سخن که جای قصصات آسمانی که کلام توست صافی و حدیث من مکدر
دیوان شمس ،ج3،ص 2و3
مولانا در رباعیات نیز به روزه و نتایج با برکت آن اشارات متعددی دارد که از آن جمله عبارتند:
این روزه چو غربیل ببیزد جان را پیدا آرد قراضه پنهان را
جا می که کند تیره مه تابان را بی پرده شود نور دهد کیوان را
کلیات شمس ،ج8، شماره 29
و:
هین نوبت صبر آمده ماه روزه روزی دو مگوز کاسه و از کوزه
بر خوان فلک گرد پی در یوزه تا پنبه جان باز دهد از غوزه
دیوان شمس ،ج8، شماره 6220
همچنین می گوید:
روی تو نماز آمد و چشمت روزه وین هر دو کنند از لبت دریوزه
جُرمی کردم مگر که من مست بودم آب تو بخوردم و شکستم کوزه
دیوان شمس ، ج 8 ،شماره 162
این دهان بستی دهانی باز شد کو خورنده لقمه های راز شد
و از این می نالد و گلایه می کند که چرا انسان فاقد بصیرت نان را که غذای مادی اوست شناحته ولی از حکمت الهی که سرنوشت نهایی او را ترسیم می کند غافل است و خطاب وحیانی «کلو من رزقه » را روزی معنوی و روحانی می داند که حکمت و معرفت است نه روزی های مادی که سایر حیوانات نیز از آن بهره مند هستند .
گر خوری یک لقمه ز آن ماکول نور خاک ریزی بر سر خاک تنور
مولانا ،آدمیرا دارای حواسی فراتر از حواس ظاهری می داند که فعال شدن آن حواس نهفته منوط به استفاده معقول و حساب شده از حواس ظاهر می باشد :
پنبه اندر گوش حس دون کنید بند حس از چشم خود بیرون کنید
بی حس و بی گوش و بی فکرت شوید تا خطاب "ارجعی " را بشنوید
پنج حسی هست جز این پنج حس آن چو زرّ سرخ و این حسها چو مس
اندر آن بازار کایشان ماهرند حسّ مس را چون حس زر کی خرند
مثنوی معنوی ، دفتر دوم
و بر این باور است که «تا شکم دایر است دل بایر است » و می گوید :
چند خوردی چرب و شیرین از طعام امتحان کن چند روزی در صیام
چرا که :
تا تو تن را چرب و شیرین می دهی گوهر جان را نیابی فربهی
مثنوی معنوی ، دفتر دوم
در ماه رمضان همراه با حلول ماه مبارک ؛ماه پرورش عیسی روح ، بریدن از نان و رسیدن به جانان به وجد و سرور می آید .و این ایام را فرصتی قابل اغتنام برای تعالی و ترقی می داند .
در دیوان شمس نیز در موارد متعددی به آداب و اسرار روزه اشاره می کند که از آن جمله اند:
ماه رمضان آمد ای یار قمر سیما بر بند ره سفره ؛ بگشای ره بالا
ای یاوه هر جایی وقت است که باز آیی بنگر سوی حلوایی تا کی طلبی حلوا
مزغت زخور و هیضه ماندست در این بیضه بیرون شو از این بیضه تا باز شود برها
بر یاد لب دلبر خشک است لب مهتر خوش با شکم خالی ،می نالد چون سرنا
خالی شو و خالی به ،لب بر لب نایی نه چون نی زدمش پر شور و آنگاه شکر می خا
از درد به صاف آئیم و زصاف به قاف آئیم کز قاف صیام ای جان عصضور شود عنقا
بستیم در دوزخ یعنی طمع خوردن بگشای در جنت یعنی که دل روشن
بس خدمت خر کردی بس کاه و جوش بردی در خدمت عیسی هم باید مددی کردن
تا سفره و نان بینی کی جان و جهان بینی رو جان و جهان را جوای جان و جهان من