دل نهادن عرب بر التماس دلبر خویش و سوگند خوردن که در این تصمیم مرا حیلتی و امتحانی نیست.

2643_ مرد گفت : اکنون گذشتم از خلاف               حکم داری تیغ برکش از غلاف

مرد عرب گفت : حال از نزاع و ستزه گری گذشتم، هر حکمی در مورد من داری تیغِ فرمان از نیامِ کامَت بیرون آر و حکم را اجرا کن

2644_هر چه گویی من تو را فرمان برم                               در بد و نیک آمد ننگرم

هرخواسته ای از من داشته باشی بدون تأمّل اجابت می­ کنم و هیچگاه به نیک و بد آن نگاه نمی ­کنم

2645_ در وجود تو شوم من مُنعدم                                    چون محبّم، حب یُعمی و یُصم

مُنعدم :عدم پذیر، در بیت فوق به معنی معدوم

من در وجود تو فانی می­ شوم، زیرا عاشق هستم و عشق چشم و گوش آدم را کور و کر می­کند.  مصرع دوم به عبارت و حدیث نبویِ : « حُـبّ ٌ الشَّـیءِ یُعـمـی و یُـصِـمّ » ؛ ( عشق نسبت به چیزی تو را کور و کر می­ سازد)، ( من لا یحضره الفقیه، ج  : 4، ص 380) و : «حبک للشی ء یُعمی و یُصِم» ؛ (دوستی و عشق تو نسبت به چیزی تو را کور و کر می کند) ؛ (محمد رضا حکیمی ؛ الحیاة ؛ ج:1) دلالت دارد . امام علی (ع) نیز می فرماید :« عین المحب عمیه عن معایب المحبوب و اذنه صماء عن قبح مساویه » ؛ ( آمدی ؛ غُرر الحکم و دُرر الکلم) 

2646_ گفت زن : آیا عجب یار منی                           یا به حیلت کشف سِرّم می­ کنی

زن گفت : آیا واقعاً  یار و یاور من هستی یا به حیله و نیرنگ می­ خواهی اسرار دورنی ام را آشکار سازی؟!

مصرع اوّل در بعضی از نُسخ به صورتِ : "گفت زن آهنگ برّم می‌کنی " آمده است .

2647_ گفت والله عالِم السّر الخفی                                      کآفرید از خاک ادم را صفی

صفی : برگزیده   ؛ عالم السّر الخفی : دانای راز نهان

 اعرابی گفت : به خدای دانای سِرّ نهان که آدم برگزیده را از خاک آفرید ...

2648_ در سه گز قالب که دادش وانمود                    هر چه در الواح و در ارواح بود.

گز : ذرع  ؛ سه گز : محدودیت و کوچکی ( نه عددی خاص)

در آن سه گز قالب و پیکری که به آدم داد ، هر چه در لوح و قضا و قدر و عالم ارواح بود به او نشان داد

امام علی (ع) در بیتی که به آن حضرت (ع) منسوب است ؛ می فرماید:

اتزعم انک جرم صغیر                                      و فیک انطوی العالم الاکبر.

بیت فوق در منابع حدیثی اولیه  نیامده و بیشتر در کتابهای  عرفانی و ادبی قرن هفتم به بعد ( که معاصر با مولانا می باشد) به امام علی (ع) نسبت داده شده است و از نظر محتوا و درونمایه عمیق و ارزشمند می باشد . در دیوان منسوب به علی (ع) چنین نقل شده است :

دوائک فیک و ما تشعر                          و دائک منک و ما تنظر

و تحسب انک جِرم صغیر                       و فیک انطوی العالم الاکبر

و انت الکتاب المبین الذی                      بِاَحرفه یظهر المضمر

                                                                    دیوان امام علی (ع) تصحیحِ مصطفی زمانی، ص 175

قرآن می ­فرماید :  «وَ فِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ .  وَ فِي أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ »؛ (و روى زمين براى اهل يقين نشانه‌هايى [متقاعدكننده‌] است . و در خود شما؛ پس مگر نمى‌بينيد؟) ؛ ( ذاریات، 20_21)

ای نسخه اسرار الهی که تویی                     وی آینه جمال شاهی که تویی

بیرون ز تو نیست آنچه در عالم هست            در خود بطلب هر آنچه خواهی که تویی

                                                                                           دیوان شمس ؛ رباعی:1759

انسان از این توانایی برخوردار است که با مُلک ؛ مُلک باشد با ملکوت ملکوت و با جبروت نیز جبروت باشد.

2649_ تا ابد هر چه بُوَد او پیش پیش                      درس کرد از "عَلَّم الاسماء" خویش

آدم (ع) اسرار و اسماء هر چه خواهد آمد را پیشاپیش فرا گرفته است. مصرع دوم از آیه : « وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَٰؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ » ؛ (و [خدا] همه [معانى‌] نامها را به آدم آموخت؛ سپس آنها را بر فرشتگان عرضه نمود و فرمود: «اگر راست مى‌گوييد، از اسامى اينها به من خبر دهيد.») ؛ ( بقره، 30) برگرفته می باشد.

2650- تا مَلَک بیخود شد از تدریس او                         قدس دیگر یافت از تقدیس او

تا اینکه فرشتگان از تعلیم این عِلم به حضرت آدم (ع) از خود بیخود شدند و بخاطر تقدیس او از طهارت تازه ای برخوردارد شدند.

انقروی در شرح بیت فوق نویسد : زیرا فرشتگان تا قبل از آدم فقط با صفات سَلبیه خداوند را تقدیس می ­کردند ولی حضرت آدم (ع) که خداوند را با صفات سلبیه و ثبوتیه تسبیح و تقدیس می کرد موجب شد فرشتگان از طهارت کامل برخوردار گردند. ( شرح کبیر، ج 3، ص 1011)

2651 : - آن گشادیشان کز ادم رو نمود                   در گشادِ  آسمانهاشان نبود.

آن گشایش و فتوحی که از ناحیه آدم (ع) به آنان دست داد نظیرش حتی در فتوح و گشایش آسمانها برایشان نبود و امری کاملاً بی سابقه می نمود .

ابن عربی در فصِّ آدمی فصوص الحکم گوید : اگر چه فرشتگان با اسماء از خداوند تجلیل می­ کردند ولی از این نکته غافل بودند که اسماء دیگری هم در آدم ابوالبشر وجود داشت که عِلم آنان به این اسمها نمی ­رسید در نتیجه برای آنان امکان تجلیل پروردگارشان به گونه ای که ادم (ع) تجلیل می­کرد ؛ وجود نداشت. آدم (ع) بنا به کُلیت و جامعیت طبیعتش که تمام صفات الهی در آن به نمایش درآمده بود ؛ مُدرس ملائک شد و فرشتگان نمی­ توانستند آن وجودِ اولوهیّت را که با  عالم آلایش ارتباط داشت  مانندِ ستّار ؛ عَفوّ و غَفور بشناسند.

در قرآن نیز به برتری انسان نسبت به فرشته تصریح شده است از جمله در اوایل سوره اعراف می­فرماید :« وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ...» ؛ (و در حقيقت، شما را خلق كرديم، سپس به صورتگرى شما پرداختيم؛ آنگاه به فرشتگان گفتيم: «براى آدم سجده كنيد.» ...) ؛ ( اعراف ؛11 )

حافظ گوید :

فرشته عشق نداند که چیست ای ساقی                 بخواه جام و گلابی به خاک آدم ریز

                                                                                                                  غزل  : 266

2652 :  در فراخی عرصه آن پاک جان                تنگ  آمد عرصهِ هفت آسمان

در مقابل پهناوری آن پاک جان، عرصه هفت آسمان ؛ تنگ و کوچک می ­نمود.

2653 : گفت پیغمبر که حق فرموده است           من نگنجم در خُم بالا و پست

پیامبر (ص) فرموده است : من در محدوده بالا و پستی نمی ­گُنجم

2654 : در زمین و آسمان و عرش نیز                   من نگنجم این یقین دان ای عزیز

ای عزیز! یقین بدان که من در زمین و آسمان و حتی عرض نیز نمی­ گُنجم

2655 – در دل مومن بگنجم ای عجب                  گر مرا جویی در آن دلها طلب

در دل مومن می­ گُنجم و این عجیب و شگفت اور است ! اگر مرا می­ جویی از آن دلها طلب کن!

ابیات فوق به حدیث قدسی « لَا یَسَعُنِی أرْضِی وَلا سَمائِی وَلکِنیَسَعُنِی قَلْبُ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ» ؛ ( زمین و آسمان من گنجایش مرا ندارد و دل بنده مومن گنجایش مرا دارد) ؛ ( اصول کافی، ج 2  ص 128  و عوالی الّئالی، ج 4 ، ص 7)

حدیث دیگری شبیه با مضمون فوق نیز نقل شده است که  «قَلْبُ الْمُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمَنِ» ؛ ( بحار الانوار، ج 58، ص 39) و حدیث معروفی از امام صادق (ع) که  : « القَلبُ حرَمُ اللهِ، فَلا تُسکِن حَرَمَ اللهِ غَیرَ اللهِ» ؛ (دل، حرم خداست. پس در حرم خدا غیرخدا را جای مده) ؛ ( جامع الاخبار، ص 518)

پاسبان حرم دل شده ام شب همه شب            تا در این پرده جز اندیشه او نگذارم

                                                                                              دیوان حافظ ؛ غزل:324

مراد از " قلب سلیم " ؛ ( شعراء ؛89)  در قرآن نیز ؛ دلی است که از اغیار تهی باشد.

مولانا در غزل معروفی دل ولیّ خدا را محل و مقر خداوند و به سان کعبه می داند.

ای قوم به حج رفته کجائید کجائید              معشوق همین جاست بیائید بیائید

معشوق تو همسایه دیوار به دیوار             در بادیه سرگشته شما در چه هوائید

گر صورت بی صورت معشوق ببیند              هم خواجه و هم خانه و هم کعبه شمائید

ده بار از آن راه بدان خانه برفتید                    یک بار از این خانه بر این بام برآئید

آن خانه لطیف است نشانهاش بگفتید           از خواجه ان خانه نشانی بنمائید

یک دسته گل کو اگر آن باغ بدیدیت                یک گوهر جان کو اگر از بحر خدائید

با این همه آن رنج شما گنج شما باد              افسوس که بر گنج شما پرده شمائید 

                                                                                                           غزل : 648

رسول اکرم (ص) فرماید :« مَنْ آذَى مُؤْمِناً فَقِیراً بِغَیْرِ حَقٍّ فَكَأَنَّمَا هَدَمَ مَكَّةَ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَ الْبَیْتَ الْمَعْمُورَ وَ ... » ؛ (هر كس مسلمانى را بى ‏دلیل آزار بدهد، گناهش مانند كسى است كه ده بار خانه كعبه و بیت المعمور  را خراب كرده و ...) ؛ ( عوالی الّئالی، ج 1، ص 361).

در حدیث دیگری نقل شده است : «  إِنَّ رُوحَ اَلْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّاِتِّصَالاً بِرُوحِ اَللَّهِ مِنِ اِتِّصَالِ شُعَاعِ اَلشَّمْسِ بِهَا» ؛ (ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻰِ ﺭﻭﺡِ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻪ ﺭﻭﺡ ﺧﺪﺍ، ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺍﺯ ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻰِ ﭘﺮﺗﻮ ﺧﻮﺭﺷﻴﺪ ﺑﻪ ﺧﻮﺭﺷﻴﺪ ﺍﺳﺖ.) ؛ (کلینی، کاﻓﻲ، ج2، ص166 و : بحار الانوار، ج 74، ص 277)

در دیدهِ دیده، دیده ای می باید          و زخویش طَمَع بریده ای می باسد

تو دیده نداری که بینی او را               ورنه همه اوست دیده ای می باید 

                                                                                      ابوسعید ابی الخیر

انسان اگر به این مرتبه برسد که خدا در دلش جای گیرد و به روح خدا متصل شود در همه هستی خدا را جلوه گر می بیند چنانکه علی (ع) فرماید : « ما رَأَيتُ شَيئاً اِلاّ وَ رَأَيتُ اللهَ قَبلَهُ وَ بَعدَهُ وَ مَعَهُ وَ فيهِ » ؛ «به هیچ چیز نگاه نکردم  مگر آنکه خدا را پیش از آن، پس از آن، همراه آن و درون آن مشاهده کردم» ؛ (علم الیقین، ج 1، ص  : 49)

به دریا بنگرم دریا ته وینم                             به صحرا بنگرم صحرا ته وینم

به هر جا بنگرم کوه و در و دشت                  نشان از قامت رعنا ته وینم

                                                                                                 بابا طاهر