هو

در بينش عرفاني و رويكرد علمي، جهان با تمامي اجزايش علي الدوام در حال سير و سفر      مي باشد و انسان نيز كه جزوي از عالم خلقت و بلكه با توجه به قابليت نهفته در وي گرامي ترين عضو اين مجموعه مي باشد نيز همواره در حال سير و صيرورت مي باشد . عزيز الدين نسفي در كتاب « الانسان الكامل » مي نويسد : «بدان كه احوال عالم بر يك حال باقي نمي ماند بلكه همواره در حال گردش است ، هر زماني صورتي ديگر مي گيرد و هر زماني صورتي ديگر مي گيرد و هر زماني نقشي پيدا مي كند ، صورت اول هنوز تمام نشده و استقامت نيافته كه صورت ديگر مي آيد و آن صورت اول را محو مي گرداند و به يقين بدان كه مسافرانيم و احوال دنيا همه مسافراست » ، ( الانسان الكامل ، ص 175 ، انتشارات كتابخانه طهوري )

مولانا در مثنوي مي گويد :

                                                        مثنوي معنوي ، دفتر اول ، ابيات : 1144-1148

عطار در اسرار نامه گويد :

                                                                                                    اسرارنامه ، ص 40

و اين سفر قطره باران به گوهر قيمتي تبديل مي كند .

                                                                                               اسرار نامه ، ص 29

سفر به نوعي دل كندن مي باشد از علايق و داشته‌ها، و سبكبارانه به سوي افقهاي نوين حركت كردن ، و اين هم در سفر ظاهري مي باشد و هم سفر باطني كه سفر باطني مهم تر است و مشكل تر ، شخصي به بوعلي دقاق گفت : از جايي دور به نزد تو آمده ام و بوعلي دقاق در پاسخ گفت : « اين حديث به قطع مسافت نيست ، از نفس خويش گامي فراتر نه كه مقصود ها تو را حاصل گشت » ، ( عطار نيشابوري ، تذكرة الاولياء ) سفر باطني ، سفري است ملكوتي نه ملكي و انفسي نه آفاقي ، ابوالحسن خرقاني گويد : « هر كه زمين را سفر كند پايش را آبله برافتد و هر كه سفر آسمان كند ، دل را افتد » ، ( عطار نيشابوري ، تذكرة الاولياء ،  ص 149 ) . به مفهومي ديگر سفر باطني وانفسي ، گذر از خويشتن خويش مي باشد . امام خميني (ره) گويد :

انــدره ره محبوب سفر بايد كـرد                      از خويشـتن خويـش گذر بايــد كرد

                                                                                           ديوان امام خميني (ره)

و عطار در« اسرار نامه» گويد :

سفر اين است و راه اين و قرار اين                     ز خود بگذر كه كار اين است و بار اين

                                                                                          اسرارنامه ، ص 75

از نظر امام (ره) نماز نيز نوعي سفر الي الله و في الله و من الله مي باشد كه با نيّت و تكبيرة الاحرام آغاز مي شود و شرط اساسي اين سفر دور شدن از نجاست هاي ظاهري و به ويژه رذايل باطني مي باشد و براي اين كه انسان سفر معنوي را آغاز كند بايد به « مقام طهارت باطن » برسد و سلام در آخر نماز نشانة بازگشت از اين سفر و معراج روحي و معنوي مي‌باشد.

سالك اين راه به ظاهر با ديگران نشست و برخاست دارد ولي در درون خود همواره پويايي و   تحول دارد و در حال طي اين طريق بي انتها مي باشد .

همچو مستسقي كز آبش سير نيست             بــر هــر آنچــه يافتي بالله مه ايست

بي نهايت حضرت است اين بارگاه                    صـدر را بــگذار خود صدر است راه

                                                     مثنوي معنوي، دفتر سوم ، ابيات : 1960-1961

و حافظ نيز گويد :

اين راه را نهايت صورت كجا توان بست               كش صد هزار منزل بيش است در بدايت

عطار در مصيبت نامه در تمثيلي نكته پردازانه از زبان ابوسعيد ابوالخير مي نويسد:

در رويكرد عرفاني ، هر كسي در نهاد و نهان خود راهي به سوي خداوند دارد ولي كساني خداوند را با جلوه جمال و رحمت مشاهده مي كنند كه در سفري دروني از كدورتها و پليدي به سمت روشنايي و طهارت حركت مي كنند . و اين حركت به سوي كمال در باطن ، موجب تبديل مِس وجود به گوهري قيمتي مي شود كه اشرف كاينات است و « انسان العين » عالم خلقت ، عطار در تمثيلي ، منازعه و مفاخره بين ديگ سنگين و كاسه زرين را اينگونه به نظم كشيده است كه :

                                                                                      مصيبت نامه ، ص 99-100

در اين سفر آدمي از « بيت نفس » خارج مي شود و به سوي خداوند حركت مي كند : «و من يخرج من بيته مهاجراً الي الله و رسوله ثمّ يدركه الموت فقد وقع اجره علي الله ... » ، ( نساء ،‌100) لاهيجي در شرح گلشن راز مي نويسد : با چنين سفري در خويش است كه آدمي از حدّ كثرات و تعينات جسماني و روحاني فاني گشته ،« باقي بالله» مي شود . آن وقت خود را با همه جهان يكي خواهد ديد و خواهد ديد همه عالم خود اوست... ( شرح گلشن راز ، ص 221 ) .

همانطور كه سالك در سفر آفاقي منازل متعددي را طي مي كند در سفر باطني هم از مقامات متعددي عبور مي كند كه اهل معرفت ،‌اين مقامات و مدارج را به صورتهاي گوناگون تقسيم‌بندي كرده اند، «شقيق بلخي» در رساله آداب العبادات از چهار منزل ، ذوالنون مصري از نوزده مقام ، خواجه عبداله انصاري از صد ميدان و ... ياد كرده اند.

در اين سفرِ دروني سالك مدارج سلوك را با سير في الخلق آغاز مي كند و پس از آن به مرتبه سير في الله مي رسد...

مولانا در دفتر سوم مثنوي به سير استكمالي انسان اشاره مي كند و مي گويد :

                                                  مثنوي معنوي ، دفتر سوم ، ابيات : 3901- 3905

و نهايتاً پس از سپري كردن مراحل فوق ، پاي بر جايگاه « عدم» مي نهد:

پس عدم گردم عدم چون ارغنون                         گويدم كه « انا اليه راجعون »

                                                                   مثنوي معنوي ، دفتر سوم ، بيت: 3906

در اين ترقي و تعالي گوهر ذات بالا مي رود آنگونه كه قرآن مي فرمايد : « يرفع الله الذين امنوا منكم و الذين اوتوا العلم دَرجات » ، ( تا خداوند از ميان شما مؤمنان و دانش يافتگان را به مرتبه هايي بلند فرا بَرد و خداوند به آنچه مي كنيد آگاه است )، ( مجادله ، 11 ) .

مولانا در فرازي از حكايت موسي و شبان از زبان كافراني كه در فرصت ارزشمند حيات دنيوي از اين سير و سفر تعالي جويانه غافل بودند نقل مي كند كه :

پس چو كافر ديد كو در داد و جود                        كمتر و بي مايه تر از خاك بود

از وجود او گـل و ميــوه نرست                          جز فساد جمله پـاكيها نجست

گفت واپس رفته ام من در ذهـاب                       حسـرتا « يا ليتني كنـت تراب»

                                                   مثنوي معنوي ، دفتر دوم  ، ابيات : 1805-1807

                                                                                          الحمدلله رب العالمين