در دیوان حافظ 82  مورد به آتش اشاره شده است و موارد مطرح شده معطوف به معانی ذیل می باشد:

ا-اتش عشق [که عشق به خدا و معشوق زمینی را شامل می شود.]

ب-آتش نهان و درونی .

ج-آتش هجران.

د -آتش رخ که جلوهٔ معشوق را بیان می کند.

ه-آتش وادی ایمن.

و:آتش آتشکده فارس.

ز-آتش تطهیر کننده که پاک کننده و زداینده آلایش های باطنی می باشد.

ح-آتش زهد.

ط-آب آتشگون که مراد شراب می باشد.

ی-آتش معمولی و متعارف.

بیان مواردِ فوق با ذکر مصادیق :

1_آتش عشق :حافظ در غزل معروفی آتش عشق الهی را با آفرینش هستی  مرتبط می داند ودر یکی از زیباترین غزلیاتش ضمن اشاره به این آتش می گوید:

در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد               عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

                                                                                     غزل:152

ابیات بعدی این غزل نیز به تجلّی خداوند و پیدایش هستی اشاره دارد ؛ در بیت دوّم گوید:

جلوه ای کرد رُخت ،دید مَلک عشق نداشت    عین آتش شد از این غیرت و بر آدم زد

در بیت دیگری گوید:

ز تاب آتش سودای عشقش                        بسان دیگ دایم می زنم جوش 

                                                                                         غزل:282

حافظ در ارتباط با عشق زمینی نیز به این آتش اشاره دارد :

چنگ بنواز و بساز اَر نبوَد عود چه باک          آتش عشق و دلم عود و تنم مجمرگیر

                                                                                            غزل:257

و :

تنم از واسطه دوری دلبر بگداخت               جانم از آتش مِهر رخ جانانه بسوخت

                                                                                                  غزل:17          

2-آتش درون: حافظ در چند مورد به آتش درون اشاره دارد از جمله:

بگشای تربتم را بعد از وفات و بنگر                   کز آتش درونم دود از کفن برآید

                                                                                        غزل:233

و:

 وقت است کز فراق تو و سوز اندرون            آتش در افکنم به همه رخت وبخت خویش 

                                                                                              غزل:291

یا رب این آتش که در جان من است                 سرد کن آنسان که کردی بر خلیل

                                                                                          غزل:308

حافظ در ابیات دیگر گوید:

زین آتش نهفته که در سینه من است        خورشید شعله ایست که در آسمان گرفت

                                                                                           غزل:87

و :

 بیان شوق چه حاجت که حال آتشِ دل       توان شناخت ز سوزی که در سخن باشد

                                                                                                  غزل:160

و:

آتش مهر ترا حافظ عجب در سر گرفت           آتش دل کی به آب دیده بنشانم چو شمع

                                                                                             غزل:294

و:

 من که از آتش دل چون خم می در جوشم     مهر بر لب زده ، خون می خورم و خاموشم 

                                                                                              غزل:340

3-آتش هجران . حافظ گوید: آتش هجران و فراق چنان سوزاننده است که هستی آدمی را خاکستر می سازد.

آن کشیدم ز تو ای آتش هجران که چو شمع      جز فنای خودم از دست تو تدبیر نبود

                                                                                                 غزل:209

و:

ز تاب آتش دوری ،شدم غرق عرق چون گل        بیار ای باد شبگیری ،نسیمی زآن عرق چینم 

                                                                                                   غزل:354

4-آتش رُخ: حافظ در دیوانش بار ها از آتش رخ یار سخن می گوید :

بر آتش رخ زیبای او بجای سپند                        به غیر خال سیاهش که دید به دانه

                                                                                               غزل:427

 در ابیاتی دیگر :

 آتش رخسار گل ،خرمن بلبل بسوخت              چهره خندان شمع ،آفت پروانه شد

                                                                                                       غزل:170

و:

بازار شوق گرم شد آن سرو قد کجاست           تا جان خود به آتش رویش کنم سپند

                                                                                                  غزل:180

و:

حاجت مطرب و می نیست تو برقع بگشای         که به رقص آوَرَدم آتش رویت چو سپند

                                                                                                         غزل:181 

و:

 آن روز شوق ساغر می خرمنم بسوخت          کآتش ز عکس عارض ساقی در آن گرفت 

                                                                                                    غزل:87

5-آتش وادی ایمن : حافظ در چند بیت به آتشی که  موسی (ع) در وادی ایمن مشاهده کرد اشاره دارد از جمله :

ز آتش وادی ایمن نه منم خرم بس                   موسی اینجا به امید قبسی می آید

                                                                                               غزل:11

و:

شب تارست و ره وادی ایمن در پیش                  آتش طور کجا موعد دیدار کجا

                                                                                              غزل:19

و :

مددی گر به چراغی نکند آتش طور                 چاره تیره شب وادی ایمن چه کنم؟

                                                                                             غزل:345

[در مدخل تجلّی قرآن در دیوان حافظ به این ابیات اشاره شده است]

6_ شعله آتشکده فارس: حافظ ضمن بیتی در اشاره به آتشکده فارس گوید :

سینه گو شعله آتشکده فارس بکش               دیده گو آب رخ دجله بغداد ببر

                                                                                          غزل:250

[آتشکده فارس از عبادتگاه های معروف زرتشتیان بوده است که در شهر استخر فارس واقع شده بود و یکی از سه آتشکده مهم زرتشتیان محسوب می شده است.]

7-آتش پاک کننده :

آتش از نظر فقهی جزو مطهّرات محسوب نمی شود ولی ویژگی مهمش این است که هیچ وقت آلوده نمی شود . حافظ به نقش زُدایندهِ آتش در بیت ذیل اشاره دارد :

نه به هفت آب که رنگش به صد آتش نرود            آنچه با خرقه صوفی یی انگوری کرد       

                                                                                                  غزل:142

8-آتش زهد ریایی : حافظ را حساسیت وانزجاری خاصّ از ریا و تظاهر به تقوا و دین ورزی بوده که در جای جای دیوانش مشهود است. در بیتی گوید :

آتش زهد ریا خرمن دین خواهد سوخت                حافظ خرقه پشمینه بینداز و برو

                                                                                           غزل:407

9-آتش خمخانه : حافظ گوید:

خرقه زهد مرا آب خرابات ببرد                        خانه عقل مرا آتش خمخانه بسوخت

                                                                                            غزل:17

 آتشی که حافظ در بیتی دیگر از آن به آب آتشگون تعبیر می کند:

ساقیا یک جرعه ده زآن آب آتشگون که من      در میان پختگان عشق او خامم هنوز

                                                                                                 غزل:265

در بیتی دیگر می گوید:

ملک این مزرعه دانی که ثباتی ندهد                        آتشی از جگر جام در املاک انداز

                                                                                                    غزل :264

10-آتش معمولی : حافظ در بیتی گوید :

زمانه گر بزند آتشم به خرمن عمر                بگو بسوز که بر من به برگ کاهی نیست 

                                                                                               غزل:76

و :

درویش را نباشد برگ سرای سلطان            ماییم و کهنه دلقی کآتش در آن توان زد

                                                                                               غزل:154  

و:

نقد صوفی نه همه صافی بی‌غش باشد     ای بسا خرقه که مستوجب آتش باشد

                                                                                                  غزل:159

و:

بسوز این خرقه تقوا تو حافظ                                   که گر آتش شوم در وی نگیرم

                                                                                                 غزل:331

و: 

تو آتش گشتی ای حافظ ولی با یار در نگرفت   ز بـد عـهـدیّ گـل گـویی حکایت بـا صبا گـفتیـم

                                                                                                  غزل:370