از صفات اخلاقیِ بسیار ارزشمند ؛ جود و سخاوت می­ باشد که در کتابهای اخلاقی از مصادیق منجیات محسوب می شود . از ویژگی های مهم انسانهای معنوی، نادلبستگی و وارستگی می باشد . قرآن می­ فرماید : « لن تنالوا البرّ حتی تنفقوا مما تحبون» از ابرار و نیکان نمی شوید مگر اینکه از آنچه دارید ببخشید و به آسانی دل بکَنید. انسانهای معنوی به راحتی می­ بخشند. هم به آسانی می­ بخشند و هم به آسانی می­ بخشایند و از گناه دیگران می­ گذرند. همچنین در قرآن کنترل شُحّ نفس از نشانه های فوز و فلاح شمرده شده است. مراد از شُحّ در احادیث و کتابهای لغت ، بُخل شدید می باشد. « الشح اشد من البخل» مال دوستی و حرص شدید تر از بخل و ضنت، شح می باشد . گفته شده : والشح یشح بما فی ایدی الناس و علی ما فی یده حتی لا یری فی ایدی الناس شیئاً الّا تمنّ ان یکون له بالحلّ و الحرام و لا یقنع بما رزقه الله عزوجل.

در قرآن بخل همردیف با کفر امده است : «الذین یبخلون و یامرون الناس بالبخل و یکتمون ما اتاهم الله من فضله و اعتدنا للکافرین عذاباً مهینا».

بخل چنان مذموم و نکوهیده می باشد که حتی نگاه به صورت انسان بخیل نیز موجب قساوت قلب می ­گردد و اثر وضعی نامطلوبی دارد : « النظر الی البخیل یقسی القلب». در نقطه مقابل آن نیز جود و سَخا چنان که گفته شده از صفات و فضیلت های والای اخلاقی محسوب می­ گردند و انسان با جود و سخا"خدازی" می شود. در احادیث نقل شده است : « السخا خلق الله الاعظم». انسان سخاوتمند مانند کوثر مبارک و حیات بخش می باشد. شخص بخیل ؛ گرفتار قبض و گرفتگی می­ باشد و مانند کرم ابریشم ، گرفتار تارهایی می­ شود که از حبّ دنیا و مادیات دور خود می تند و در دام ان هلاک می­ گردد. چنانکه پیشتر گفته شد: از خطرخیزترین مهلکات برای زندکی معنوی و اخلاقی بخل و حرص می باشد. مولانا در اوایل مثنوی گوید :

هر که را جامه زعشقی چاک شد         او ز حرص و جمله عیبی پاک شد

در مصرع دوم بیت فوق، حرص را در کنار تمام معایب آورده است : « او ز حرص و جمله عیبی پاک شد» حرص در یک طرف و تمام معایب در طرف دیگر.

در بیت دیگری از دیوان شمس می ­گوید: ... که ما پاکروانیم نه طمباع و پلیدیم. طمع ورزی و پلیدی در کنار هم ذکر شده اند. طمع از آلاینده ترین پلشتی های روحی محسوب می­ شود. معاویه در توصیف امام علی (ع) گوید :« فو الله لو کان له بیتان، بیت من تبن و بیت من تبر لانفق تبره قبل تبنه». بخدا اگر علی (ع) انباری از کاه و انباری از طلا داشت انبار طلا قبل از انبار کاه به نیازمندان می بخشید. از نکوهیده ترین صفات اخلاقی، بخل می باشند. چنانکه از ستوده ترین خلقیات جود و سخاوت می باشد. انسان بذول و گشاده دست مظهر خداوند جواد در دنیا می گردد. دو جفت صفت اخلاقی در زندگی معنوی، نقش مهمی دارند : جود و سخی و نقطه مقابل انها بخل و طمع ورزی و نیز کرامت نفس  و نقطه مقابل آنها لئامت و فرومایگی. نوعاً بخل با فرومایگی همگرا می باشند چنانکه سخاوت با کرامت هم افق هستند. کسی که کریم و بزرگوار باشد بذول و گشاده دست هم خواهد بود. نقل است : عبدالله بن جعفر داماد امام علی (ع) و همسر حضرت زینب (س) در سفر بود و تعدادی از دوستان و اقوامش با وی بودند، سائلی تقاضای کمک کرد و او مبلغ بالایی به وی مساعدت نمود. اطرافیان گفتند : اینجا ما غریبیم و کسی ما را نمی­ شناسد لزومی ندارد اینقدر به وی کمک کنی، عبدالله بن جعفر می گوید : خودم که خودم را می­شناسم و نمیتوانم رقم ناچیز و مختصری به نیازمند کمک کنم. کرامت نفس ملزم می کند که رقم بالا و موثری به وی ببخشم. انسان در جود و کرم مظهر اسم جواد و کریم خداوند می گردد.

تاج کرّمناست بر فرق سرت                           طوق اعطیناک آویز برت

با دل کندن از داشته هاست که انسان به کرامت می رسد و با دوری گزیدن از تکاثرست که آدمی از کوثر سیراب می گردد. مولانا در توصیف پادشاه بذول و سخاوتمندی که عرب بادیه نشین با سبوی آب به دیدارش می رود و آب باران جمع امده در آن سبو را به وی هدیه می دهد می­ گوید :

« مظهر بخشایش  وهاب بود». چنین کسی مظهر اسم وهاب خداوند می گردد، دستش یدالله می­ شود. حتی چنان آبرو و عزت انسان برایش مهم  می شود که قبل از تمنّا و طلب به نیازمندان یاری می ­رساند. "گوش این طایفه آوای گدا نشنیده". نقل است شخصی به علی (ع) می گوید : قبل از تقاضا به نیازمندان کمک می کنید . حضرت (ع) می­ فرماید : انتظار داری آنقدر صبر کنم تا نیازمند با زبان ؛ نیاز خود را از من طلب کند و صورتی که فقط باید در محضر خداوند گَرد ذلت بر آن نشیند در مقابل من شکسته شود ؟ علی (ع) صبر نمی­ کند و منتظر نمی­ مانَد تا شخص نیارمند خواسته خود را بر زبان آورد ، آبرو و حیثیت انسان برایش مهم است. هر کس که می خواهد باشد.نقل است وقتی می بیند پیرمرد مسیحی سائلی می کند حضرت علی (ع) می ­فرماید : در جوانی از این شخص کار کشیده شده حال که پیر شده نباید گدایی کند و از بیت المال تامینش کنید.

در متون حدیثی سخاوت بعنوان درختی از درختان بهشت معرفی شده و بخل درختی از درختان جهنم : ... قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " السَّخَاءُ شَجَرَةٌ مِنْ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ لَهَا أَغْصَانٌ مُتَدَلِّيَةٌ فِي الدُّنْيَا , فَمَنْ كَانَ سَخِيًّا تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصَانِهَا فَسَاقَهُ ذَلِكَ الْغُصْنُ إِلَى الْجَنَّةِ ، وَالْبُخْلُ شَجَرَةٌ مِنْ أَشْجَارِ النَّارِ , لَهَا أَغْصَانٌ مُتَدَلِّيَةٌ فِي النَّارِ ، فَمَنْ كَانَ بَخِيلا تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصَانِهَا فَسَاقَهُ ذَلِكَ الْغُصْنُ إِلَى النَّارِ "