اشاره شد : مطلعِ مثنوی و نی نامه ؛ بیت معروف:
بشنو این نی چون شکایت می کند از جـدایــیها حکــایت می کند
می باشد. در مصرع اول این بیت، مراد از "نی" مولانا می باشد که در مراتب و مصادیق گسترده تر آن با سالک عارف و نوع انسان نیز قابل تطبیق می باشد ولی مولانا در موارد عدیده ای خود را نِی خوانده و یا به نی تشبیه کرده است. مثلاً می گوید:
ما چو نـاییم و نوا در مــا زتوست ما چو کوهیم و صدا در ما زتوست
مثنوی ؛ دفتر اوّل
یا در تشبیه خود به نی گوید:
از وجود خود چو نِی گشتم تهی نیست از غیــر خــدایم آگـهی
نِی از خود تُهی است و دَم نایی از آن خارج می شود . سالک نیز تدریجاً "خودِ"های مَجازی را فرو می نهد و "خدازی" می شود. بعد از آن تلخیها از جان سالک جدا می شود و طعم شیرینی می دهد. مولانا در بیتی از دیوان شمس گوید:
ای بانگ نای خوش سمر، در بانگ تو طعم شکر آید مرا شـام و سحــر از بانگ تو بـــوی وفا
غزل:34
در بیت فوق: سه حسّ و سه بانگ آمده است. بانگ نی طعم شکر و بوی وفا میدهد و سه حس سامعه، بویائی و ذائقه را متأثر می کند. مولانا در غزلی گوید:
هوسی است در سر مـن که سر بـشر ندارم من ازین هوس چنانـم که ز خود خبر نــدارم
دو هزار ملک بخشد شه عشق هـر زمانی من ازو بجز جمالش طمعـی دگـر نــدارم
سحری ببرد عشقش دل خستـه را بجــایی که ز روز و شب گذشتم خبر از سحر نـدارم
سفـری فتــاد جــان را به ولایت معــانی که سپهر و ماه گوید که چنین سفر نــدارم
زفراق، جان من گـر زِ دو دیده دُر فشانــد تو گمان مبر که از وی دل پر گهــر ندارم
چه شکر فروش دارم که به من شکر فروشد که نگفت عذر روزی که برو شکـر نــدارم
مولانا آنقدر به حجرۀ شکر فروش رفت و شکر خرید که خودش از شکر فروشان بزرگ عالم شد و خنده ، شادی و شیرینی ارزشمندترین و اصلیترین هدیه اش به آدمیان شد. بیت هشتم غزل چنین است:
بنمــودمی نشانی ز جمـــال او ولیکـن دو جهان به هم برآید سر شور و شر ندارم
غزل:1620
می گوید: جلوه هایی که از جمال و زیبائی معشوق دیده ام برای شما هم توصیف می کردم ولی می دانم شر و شور می افتد و من قصد ندارم که موجب آشفتگی و پریشانی شوم . نِی، دَمسازست. دمساز به دو معنی هم به معنی انیس و مونس که خداوند بهترین و بلکه تنها مونس واقعی می باشد. یا جلیس من لاجلیس له. یا انیس من لا انیس له و هم به معنی سازنده دَم. خداوند نَفّاخ و دمنده است و هستی نَفَس الرّحمن می باشد. خانم امین اصفهانی کتابی دارد با عنوان نفحات الرحمانیه فی واردات القلبیه.
نکته مهّم دوّم که پیشتر نیز به آن اشاره شده ؛اینکه: نی اهل شکایتهای مرسوم و متعارف نیست، اگر شکایتی هم می کند از سنخ حکایت است نه گلایه. و مولانا در غزل معروف با مطلع:
بنمای رُخ که باغ و گلستانم آرزوست بگشای لب که قند فراوانم آرزوست
غزل:441
گوید:
زین خلق پر شکایت گـــریان شدم ملــول آن های و هوی و نعـره مستـــانم آرزوست
حافظ نیز در بیتی گوید:
چه جای شکر و شکایت زنقش نیک و بدست چو بر صحیفه مستی رقـــم نخواهـــد ماند
غزل:179
مولانا در ادامه غزل گوید:
خود ؛ کــارِ من گـــذشت ز هـــر آرزو و آز از کـــان و از مکــان پی ارکــانم آرزوست
گوشــم شنیــد قصــه ایمــان و مست شد کو قسم چشــم صـورت ایمــانم آرزوست
باقی ایـن غــزل را ای مطـــرب ظــریف زین سـان همی شمار که زین سانم آرزوست
منظور: مولانا شکایت نمی کند و دنبال شکایت کردن هم نیست و علّت اصلی آن ؛ این است که در لحظه ؛ زندگی می کند و "حال" برایش چنان سرشار و غنی شده می باشد که گذشته به یادش نمی افتد تا شکایت کند و نوعاً گلایه و شکایت هم از پَرسه زدن در گذشته پیدا می شود. آینده هم برایش نگران کننده نیست.
ساقیا چون مست گشتی خویش را بر من بزن ذکر فردا نسیـه باشد نسیــه را گـــران بزن
دیوان شمس ؛ غزل:1958
توبه کردن هم از نظر مولانا در واقع تحوّل قلبی و رها کردن گذشته می باشد
ای تو از حال و گذشته توبه جو کی کنی توبه از این توبـه بگـو
مثنوی ؛ دفتر اوّل
توبه و بازگشت واقعی با تحول و فراهم آمدن افقهای نوین در زندگی محقّق می گردد.
همچـو سـرو و سوسنـم آزاد کــرد همچــو بخت و دولتــم دلشاد کرد
نـام مــن در نـامـه پاکــان نوشت دوزخــی بــودم ببخشیــدم بهشت
آه کردم چـون رسـن شـد آه مــن گشت آویزان رسـن در چــاه مـن
آن رسن بگـــرفتم و بیـرون شدم شاد و زَفت و فربه و گلگـون شدم
در بن چاهی همی بــودم زبــون در همه عالم نمی گنـجــم کنـون
آفـرینهــا بر تــو باد ای خـــدا بنـده خـود را زغم کردن جـــدا
مثنوی ؛ دفتر پنجم
نکته و سؤال مقدّر اینکه: با وجود این همه اسباب گلایه و به ظاهر مواردی که نارضایتی را با خود به همراه دارد مشاهده ظلم ، بی عدالتی ، شَرور و شرارتهایی که در عالم هست و با وجود همه کاستی ها چگونه می توان شاکی نشد؟ شکایت نکردن نتیجۀ غفلت، جهل، بی تفاوتی، بی توجهی یا چه عامل و عواملی می تواند باشد؟ پاسخی که برای این پرسش می توان داد این است که اجمالاً: نگاه می تواند عاقلانه باشد یا عاشقانه؛، در نگاه عاقلانه مخصوصا از نوع عقلِ معیشت اندیشِ منفعت طلب ؛ هرگاه روزگار ؛ مطابق میل و بر وِفق مراد نباشد شکایت خواهم کرد ولی وقتی نگاه عاشقانه می شود دیگر عاشق واقعی از خودش میل ؛ اراده و خواستی ندارد که وقتی مطابق میلش واقع نشد گلایه و شکایت کند . احمد غزالی در کتاب سوانح العشاق حکایتی نقل می کند که جوانی در بغداد عاشق دختری شده بود که در سوی دیگر بغداد ساکن بودند، این جوان هر شب خودش را به آب می زد و شناکنان بدون اینکه سرما را احساس کند و سردش شود به آن سوی دجله می رفت و با معشوقه دیدار و گفتگو می کرد ؛ یک شب ؛ "خال"ی بر چشم دختر دید و از وی پرسید، این خال در چشم تو پیدا شده، دختر در پاسخ میگوید: این خال از اوّل در چشم من بود ولی تو عاشق من بودی و نمی دیدی، امشب که خال را دیدی حتماً خدشه و رخنه ای در عشق تو نسبت به من پیدا شده است موقع برگشتن مثل شبهای قبل شنا نکن ! بگذار قایق و وسیله ای بیاید و تو را به آن سوی دجله برساند چون اگر شناکنان از دجله رد شوی مریض خواهی شد، پسر توجهی به توصیۀ دختر نمی کند و با شنا از عرض دجله عبور و مبتلا به ذات الرّیه و سینه پهلو می شود منظور نگاه عاشقانه معایب و کاستیها را نمی بیند و به قول سهراب سپهری: "بهترین چیز رسیدن به نگاهی است که از حادثه عشق تَرَست" وقتی نگاه از حادثه عشق تَر شد دیگر همه هستی زیبا دیده می شود.