مولانا می گوید: گوش کن و بشنو این نی جون شکایت می کند؟ از جدایی ها حکایت  می کند!شکایتِ نی در معنی و مفهوم مرسوم و متعارف نیست، نی اصلا اهل شکایت نیست ، شکایتش هم حکایت است نه عقده گشایی و گلایه های عادی . در حکابت بازرگان و طوطی می گوید:

عاشقم بر لطف و بر قهرش به جِد          بوالعجب من عاشق این هر دو ضد

                                                                             مثنوی ؛ دفتر اوّل

کسی که بر قهر هم عشق می ورزد و می گوید:

نالم و ترسم که او باور کند                    وز کرم ان جور را کمتر کند

                                                                           مثنوی ؛ دفتر اول

اهل شکایت نمی تواند باشد. مولانا از جند صفت مبرّا و منزّه بود از جمله : شکایت کردن ؛پشیمان شدن ؛حسرت و غصه خوردن  . این حالات نتیجه زندگی در گذشته می باشند. مولانا ظاهرا فقط یک مورد درآغاز مثنوی به گذشته اشاره می کند و بلا فاصله به حال بر می گردد    

  در غم ما روزها بیگاه شد                  روزها با سوزها همراه شد

در بیت بعد می گوید:

روزها گر رفت گو رو باک نیست            تو بمان ای انکه چون تو باک نیست

                                                                          مثنوی ؛ دفتر اول

و در مرتبه ای که مختص خواص است و عموم را از آن بهره ای نیست نه فقط شکایت نمی کند بلکه شُکر هم نمی کند و این مرتبه ایست که باید چشید و با گفتن و شنیدن حاصل نمی شود:    

چون بنالد زار بی شکر و گِله                 افتد اندر هفت گردون غلغله

در این مرتبه جوانمردی هم از موضوعیت می افتد چون دیگر دوگانگی و چند گانگی نمانده است که ایثار و نثار معنی داشته باشد. مُعطی و عطا و گیرنده مباین از هم نمانده اند.

شبلی گوید:الصوفی لایَملِک و لایُملَک

منظور : شکایت مولانا حکایت است نه شکایت در معنی مالوف آن . حافظ ؛ گاه شکایت می کند:

ز آن یار دلنوازم شکری است با شکایت            گر نکته دان عشقی بشنو تو این حکایت

                                                                                                       غزل:94

ولی مولانا در مرتبه خاص خودش و نوادری نظیرِ وی نه شُکر می کنند و نه شکایت :

من ز جان جان شکایت می کنم                  من نی ام شاکی روایت می کنم    

                                                                                   مثنوی ؛ دفتر اوّل

حافظ در بیتی که در نهایت لطافت و رندی سروده شده ؛ می گوید: 

نیست در دایره یک نقطه خلاف از کم وبیش    که من این مساله بی چون و چرا می بینم

                                                                                                  غزل:357

در هستی خللهایی می دید و به گونه ای ایهام آمیز مطرح می کرد:                                  

پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت           آفرین بر نظر پاک خطا پوشَش باد

                                                                                         غزل:105

عارفان زیبا می دیدند و رضا به قضا داده بودند و هستی و آفرینش برایشان در بهترین حالت ممکن بود. شیخ محمود شبستری گوید:

جهان چون جهان چون چشم و خط و خال و ابروست    که هر چیزی به جای خویش نیکوست  

اگر یک ذره را بر گیری از جای                               خلل یابد همه عالم سراپای

ولی حافظ  چنانکه اشاره شد ؛می گوید:

پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت             آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد

پیر ما گفت:خطایی در آفرینش صورت نگرفته ولی او خطا پوشی کرده است وگرنه واقعیت غیر از این است.

مولانا می گوید: هر جه هست در زیباترین حالت است و من هم اهل شکایت نیستم .  تو هَم اگر مواردی می بینی که جای شکایت هست در آن موارد"خویش را تاویل کن نی ذکر را"

اگر نگاهت تصحیح و جانت تصفیه شود هیچ خللی در هستی نیست " اگر نگاه تو زیبا شود جهان زیباست " 

 موی کژ چون پرده گردون شود              گر همه اجزات کژ شد چون شود؟

                                                                                 مثنوی ؛ دفتر دوم

می گوید: اگر کجی می بینی آن از خودت نشات می گیرد وگرنه همه چیز در جای خود قرار دارد. منظور: شکایت مولانا هم حکایت می باشد و این حکایت ؛ حکایت جدایی هاست.

در غزلی از دیوان شمس گوید:

آمده ام که سر نهم عشق تو را بسر نهم       ور تو بگوییم که نی نی شکنم شکر برم

                                                                                                     غزل:1403 

آمده ام عشق تو را بر سر گذارم و با خود ببرم ولی اگر تو اجابت نکنی و نی بگوئی نی را می شکنم و شکر می برم. 

آمده ام که ره زنم بر سر گنج شه زنم                     آمده ام که زر برم زر نبرم خبر برم      

تمام وجود از محبوب سر شارست، همه هستی از جمال و جمیل مطلق پراکنده است و جایی برای شکایت باقی نمی ماند

اوست نشسته بر نظر من به کجا نظر کنم          اوست گرفته شهر دل من به کجا سفر کنم    

آنکه ز زخم تیر او کوه شکاف میکند                     پیش گشاد تیر او وای اگر سپر برم

نی از خود خالی شده ، انانیت موهوم و پندارین را وا نهاده و این تهی شدن از خود موجب اتصال به مبدا شده است . تا "من" هستم جا برای "او" نیست. باید درون خالی شود تا جذبه ای صورت پذیرد

سبک نساخته از دانه خویش را چون کاه              امید جاذبه از کهربا نباید داشت

مولانا در حکایتی که پیشتر در مصیبت نامه عطار نیز آمده ؛گوید:

عاشق به در خانه معشوق می رود و دق الباب می کند:

آن یکی آمد درِ یاری بزد                               گفت یارش کیستی ای معتمد

گفت من! گفتش برو هنگام نیست                  بر چنین خامی مقام خام نیست

رفت آن مسکین و سالی در سفر                   در فراق دوست سوزید از شرر

پخته شود آن سوخته پس باز گشت               باز گرد خانه انباز گشت

حلقه زد بر در به صد ترس و ادب                  تا که نجهد بی ادب لفظی ز لب

بانگ زد یارش که بر در کیست آن                  گفت بر در هم تویی ای دلستان

گفت اکنون چون منی ای من در آ                  نیست گنجایی دو من را در سرا

نیست سوزن را سر رشته دو تا                     چونکه یکتایی در این سوزن در آ

                                                                                    مثنوی ؛ دفتر اوّل

سیلاب نیستی را سر در وجود من ده                  کز خاکدان هستی بر دل غبار دارم

                                                                                _{سعدی ؛ غزل:389}

مولانا حکایت معروف دیگری در دفتر اول مثنوی نقل می کند و می گوید:

آن یکی نحوی به کشتی در نشست              رو بِه کشتی بان نهاد آن خود پرست

گفت هیچ از نحو خواندی گفت لا                    گفت نیمِ عمر تو شد در فنا

دل شکسته گشت کشتیبان ز تاب                  لیک آن دم کرد خامش از جواب

باد کشتی را به گردابی فکند                        گفت کشتیبان به آن نحوی بلند

هیچ دانی آشنا کردن بگو                              گفت نی ای خوش جواب خوب رو

گفت کل عمرت از نحوی فناست                   زانکه کشتی غرق این گردابهاست

محو می باید نه نحو اینجا بدان                     گر تو محوی بی خطر در آب ران

                                                                                        مثنوی ؛ دفتر اوّل

منظور خلاص شدن از تعلقات و تعینات  و مخصوصا "خود" موهوم و مجازی می باشد

                                                                                         دیوان شمس ؛ غزل:323