شادمانی و فرحناکی [نه شادخواری و طغیان] از والاترین فضیلتها و ارزشمندترین مواهب می باشد. انسان هر قدر شاد باشد به همان نسبت زندگی پاک و بی آلایشی خواهد داشت. از منظری غمگینی و دلمردگی به خاطر حُطام و خرده ریزهِ دنیا و تعلقات اعتباری از گناهان اخلاقی و موانع زیست معنوی محسوب می شود. انسانِ شاد ؛ معصومیت کودکانه و زلالیِ اوّلیه خود را تا حد زیادی حفظ می کند ابن سینا در فصل بیست و یکم از نمط نهم کتاب ارجمند اشارات و تنبیهات گوید : " لْعَارِفُ هَشٌّ بَشٌّ،بَسَّامٌ يُبَجِّلُ الْصَّغِيرَ مِنْ تَوَاضُعِهِ كَمَا يُبَجِّلُ الْكَبِيرَ وَ يَنْبَسِطُ مِنَ الْخَامِلِ مِثْلَ مَا يَنْبَسِطُ مِنَ النَّبِيهِ.وَ كَيْفَ لاَيَهِشُّ وَ هُوَ فَرْحَانٌ بِالْحَقِّ، وَ بِكُلِّ شَيءٍ، فَإنَّهُ يَري' فِيهِ الْحَقَّ؟" .خواجه نصیرالدین طوسی در شرح این عبارات نویسد: «وَ هَذَانِ الْوَصْفَانِ، أَعْنِي الْهَشَاشَةَ الْعَامَّةَ وَ تَسْوِيَةَ الْخَلْقِ فِي النَّظَرِ، أَثَرانِ لِخُلْقٍ وَاحِدٍ، يُسَمّي' بِالرِّضَا، وَ هُوَ خُلْقٌ لاَ يَبْقَي' لِصَاحِبِهِ إنْكَارٌ علی' شَيءٍ، وَ لاَ خَوْفٌ مِنْ هُجُومِ شَيءٍ، وَ لاَ حُزْنٌ علی' فَوَاتِ شَيءٍ، وَ إلَيْهِ أَشَارَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ: وَ رِضْوَانٌ مِنَ اللَهِ أَكْبَرُ؛ وَ مِنْهُ تَبَيَّنَ تَأوِيلُ قَوْلِهِمْ: خَازِنُ الْجَنَّةِ مَلَكٌ اسْمُهُ رِضْوَانٌ»؛(شرح اشارات ، چاپ مصر، جلد چهارم، ص 101 و 102)
عارف همواره گشاده رو و بشّاش و خنده روست و به گونه ای مظهر جمال خداوند می باشد.هر چند عارفان گریهِ برخاسته از معرفت و محبت را هم نفی نکرده اند و چشم گریان را چشمه فیض خداوند می دانند. « وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ » ؛(مائده؛83)
بعضی از بزرگان معرفت و معنویت در توصیف اوقات خود گفته اند : گاه چنان ابتهاج و شادمانی در خود احساس می کنیم که اگر این شادی بین مردم روی زمین تقسیم شود کسی بی نصیب نمی ماند و این برای کسانی که چشیده اند با بارقه ای به آنها خورده شاید اغراق نباشد.
مسجد اقصاست دلم جنت مأواست دلم حور شده ؛نور شده جمله آثارم از او
دیوان شمس ؛غزل:2142
مولانا ذاتا شادی را از پدرش بهاءالدین ولد به ارث برده بود که از شادی و بهجت به وفور برخوردار بوده و در آغاز کتابش ؛ "صراط مستقیم" را همان راه شادی می داند و می نویسد : صراط مستقیم که همه مسلمین هر روز از خدا هدایت شدن به آن را می خواهند همان راه شادی و خوشی است . وی بر خلاف اگزیستانسیالیست ها نه تنها اعتقادی به "سرشت سوگناک هستی" ندارد بلکه از نظر وی سرشت هستی شاد و فرحزا می باشد و بر این نظرست که شادی موجب تعالی و بالنده شدن می گردد.
گل خندان که نخندد چه کند علم از مشک نبندد چه کند
نار خندان که دهان بگشادست چونک در پوست نگنجد چه کند
مه تابان به جز از خوبی و ناز چه نماید چه پسندد چه کند
آفتاب ار ندهد تابش و نور پس بدین نادره گنبد چه کند
غزل:835
اگر کسی به صورت اتفاقی صفحاتی از دیوان شمس را تورق کند کلماتی نظیر شادی ؛ شکر ؛ قند ؛ نُقل ؛ فرح ؛ طرب و ... را مشاهده خواهد کرد:
ای شکران ای شکران کان شکر دارم از او پندپذیرنده نیم شور و شرر دارم از او
خانه شادی است دلم غصه ندارم چه کنم هر چه به عالم ترشی دورم و بیزارم از او
دیوان شمس ؛ غزل:2146
مولانا از چنان شادی پایدار و نهادینه ای برخوردارست که گوئی در جانش عروسی برپاست:
چه عروسی است در جان كه جهان زنقش رویش چو دو دست نوعروسان تر و پرنگار گردد
دیوان شمس ؛ غزل:166
و نگاهش در این زمینه چنان مثبت و امید بخش است که در یکی از غزلیات کوتاهش کوید :
گر بیاید غم بگویم آنک غم میخورد رفت رو به بازار و ربابی از برای من بخر
غزل:1067
و البته این شادی مستقر و نهادینه را از دولت عشق می داند و در بیت قبلی غزل ؛ خود را بنده ساقی عشق میداند.
بنده ساقی عشقم مست آن دردی درد گوشهای سرمست خفتم فارغم از خیر و شر
از نظر مولانا گوهرِ جان انسان ؛ شادی است و غم و غصه نشانه آن است که انسان با هستیهای کاذب زندگی می کند. مولانا گرفتار غم و غصه بودن را نشانه دون همّتی می داند و می گوید:
در خانه غم بودن از همت دون باشد و اندر دل دون همت اسرار تو چون باشد
دیوان شمس ؛ غزل:609
و در بیت بعد به نکته ای بسیار مهمّ اشاره نموده ؛ می گوید:
بر هر چه همیلرزی میدان که همان ارزی زین روی دل عاشق از عرش فزون باشد
همچنین انانیت و اسیر نَفس بودن را مهمترین عامل غم و غصّه می داند:
این همه غمها که اندر سینههاست از بخار و گرد باد و بود ماست
این غمان بیخکن چون داس ماست این چنین شد و آنچنان وسواس ماست
مثنوی ؛ دفتر اوّل
نیز زندگی کردن در گذشته و آینده را :
جمله تلوینها ز ساعت خاستست رست از تلوین که از ساعت برست
چون ز ساعت ساعتی بیرون شوی چون نماند محرم بیچون شوی
مثنوی ؛ دفتر سوّم
از عوامل زمینه ساز شادی ، عشق بی قید و شرط و فارغ از دوخت و دوز می باشد که غمها را از جان پاک می کند:
آنک بدهد بی امید سودها آن خدایست آن خدایست آن خدا
یا ولی حق که خوی حق گرفت نور گشت و تابش مطلق گرفت
مثنوی ؛ دفتر سوّم
هر كه را پر غم و ترش دیدی نیست عاشق و زان ولایت نیست
دیوان شمس ؛ غزل:499
البته عشق غیر از دلبستگی است ؛ به گفته شاعر معاصر:
آسمانی یا زمینی کاش عشق می شدیم گر چه این دلبستگی های زمینی خوب نیست
عبدالحمید ضیائی
مولانا در توصیف خود گوید :
گر چه من خود ز عدم خوشدل و خندان زادم عشق آموخت مرا شکل دگر خندیدن
و حتی نه فقط از فتح و ظفر بلکه از شکست نیز می خندد
به صدف مانم خندم چو مرا در شکنند کار خامان بود از فتح و ظفر خندیدن
غزل:1989
او خنده را موهبتی الهی برای خود می داند و می گوید :
هر که حقش خنده دهد از دهنش خنده جهد تو اگر انکاری از او من همه اقرارم از او
غزل:2142
و بیت بعد:
قسمت گل خنده بوَد گریه ندارد چه کند؟ سوسن و گل می شکفد دردل هشیارم از او