9- خدا را ناظر بر خود بدانيم:

اصل ديگر نظام اخلاقي قرآن، توجه به اين نكته است كه خداوند همواره در همه جا بر ما ناظر است قرآن در سوره علق مي‌فرمايد: « أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَىٰ» ؛ ( مگر ندانسته كه قطعاً خدا [همه كارهایش را] مى ‏بیند ؟ )؛(علق، 14)

وقتي از علّامه طباطبائي توصيه و نصيحتي مي‌خواستند آيه فوق را تلاوت مي کرد. توجه به اين مطلب مانع ارتكاب به گناه مي‌شود. در سوره توبه نيز مي‌فرمايد: «و قل اعملوا فسيري الله اعمالكم و رسوله والمومنون ...» ، (و بگو هرگونه كه مي‌خواهيد و مي‌توانيد عمل كنيد، كه به زودي خداوند و پيامبرش و مؤمنان كار شما را مي‌نگرند ...)، (توبه، 105). و : در آيات آغازين سوره حديد که از غُرر آيات قرآن مي باشد؛ مي فرمايد : « وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ ۚ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ »پيامبر اكرم (ص) در مواعظش خطاب به ابوذر مي‌فرمايد : «آنگونه بندگي كن كه گويا خدا را مي‌بيني، پس اگر تو او را نمي‌بيني پس بدان كه او تو را مي‌بيند» ، (بحارالانوار، ج 77)

گيرم كه تو از شر گنه درگذري                   زآن شرم كه ديدي كه چه كردم چه كنم؟

امام صادق علیه السلام به اسحاق بن عمّار فرمود: «یا إِسْحَاقُ خَفِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ وَ إِنْ كُنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ یرَاكَ فَإِنْ كُنْتَ تَرَى أَنَّهُ لَا یرَاكَ فَقَدْ كَفَرْتَ وَ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ یرَاكَ ثُمَّ بَرَزْتَ لَهُ بِالْمَعْصِیةِ فَقَدْ جَعَلْتَهُ مِنْ أَهْوَنِ النَّاظِرِینَ عَلَیكَ؛ ( ای اسحاق! به گونه ای از خدا بترس که گویا او را می بینی؛ هر چند تو او را نمی بینی، ولی او تو را می بیند، و اگر معتقد باشی که او تو را نمی بیند، بی شک به او کفر ورزیده ای، و اگر بدانی که او تو را می بیند و آن گاه در حضور او معصیت کنی، بی تردید او را از بی ارزش ترین بینندگان قرار داده ای) ؛(اصول کافی ، کلینی، تصحیح استاد حسن زاده آملی، مکتبةالاسلامیه، تهران، 1388 ق، ج 2، ص : 55)

خداوند متعال همواره و در همه حال ناظر و شاهد بر اعمال، رفتار و نیّات انسان است و اگر انسان این حقیقت را همیشه در برابر چشم خویش قرار دهد و خدای سبحان را ناظر بر کارها، رفتار و نیت خود بداند از لغزش، خطا و خیانت در امان خواهد ماند.

 جان هستي که لطیف ترین مسائل را تدبیر نموده از دقیق ترین اسرار باخبر و نسبت به همه امور ، عالم و ناظر است و لحظه به لحظه ؛ فیض وجود از ناحیه او به مخلوقات می رسد و همین پیوند دائمی و خلقت مستمر بهترین دلیل بر نظارت و علم خداوند نسبت به اسرار همه موجودات از جمله انسان در هر زمان و مکان است.

 امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید:« قَدْ عَلِمَ السَّرائِرَ وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ، لَهُ الاحَاطَةُ بِکلِّ شَی ءٍ وَ الْغَلَبَةُ لِکلِّ شَی ءٍ وَ الْقُوَّةُ عَلی کلِّ شَی »؛ءٍ([خداوند] به تمام نهانی ها دانا و از همه اندیشه ها آگاه است، برای او به ظاهر و باطن هر چیزی احاطه و نسبت به هر چیزی غلبه و توانایی است.)؛(نهج البلاغه، خطبه :86)

 علامه طباطبایی در تفسیر آیه «اللَّهُ خَالِقُ کلِّ شَی ءٍ وَهُوَ عَلَی کلِّ شَی ءٍ وَکیلٌ» ؛( زمر، 62) می نویسد: خدای سبحان محیط به خلایق است، هم به عین و جسم آنها، و هم به آثار و اعمالشان، چه ظاهرش و چه باطنش، چه اینکه پنهان بدارند، و چه آشکار کنند، و چگونه تصور دارد که محیط باشد ولی آگاه نباشد؟(محمدحسین طباطبایی، تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، ج 17 )

 توجه به این واقعیت که تمام عالم هستی محضر خداست و اعمال و حتی نیات آدمی از او پنهان نیست، می تواند روی زندگی انسان تاثير گذارد، و او را از خلاف باز دارد  منوط بر اینکه ایمان به این حقیقت ، واقعاً در دل جای گیرد . در احادیث می خوانیم:«اَعْبُدُ اللَّهَ کاَنَّک تَراهُ فَاِنْ لَمْ تَکنْ تَراهُ فَانِّهُ یراک» ؛ (خدا را آن چنان عبادت کن که گویی او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی او تو را به خوبی می بیند.) ؛ (متقی بن حسام الدین الهندی، کنزالعمال، ج 3 بیروت: مؤسسه الرساله ، حدیث 5250)

 پاسبان حرم دل شده‌ام شب همه شب            تا در این پرده جز اندیشه او نگذارم

                                                                                           غزل:324

 اگر بنده بداند که خداوند او را  می بیند و آنچه انجام می دهد ؛می داند  همين امر موجب مبادرت به طاعت و ترک معصیت می شود.

 توجه به این واقعیت که نه افعال و گفتار ما ، نه اندیشه ها و نیّات و حتی وسوسه هایی که از قلب ما می گذرد از خدا پنهان است انسان را بیدار می کند و مسئول و متعهد مي سازد.

 علامه طباطبایی در خصوص استمرار نظارت الهی بر انسان می گوید: از آنجایی که انسان و همچنین هر مخلوق دیگر که حظی از بقا دارد همانطور که در ابتدای به وجود آمدنش محتاج به پروردگار خویش است، همچنین در بقاء خود نیز محتاج به عطای اوست، مؤید این معناست که تا هستی انسان باقی است خداوند متعال از خاطرات قلبیش آگاه است و در واقع بر او نظارت دارد.(طباطبایی، الميزان ، ج 18، ص 518)

باید به خود بقبولانیم که در محضر خدا هستیم و خداوند عالم، بر تمام اعمال ما ناظر و شاهد است :«إِنَّ رَبَّک لَبِالْمِرْصَادِ» ؛ (زيرا پروردگار تو سخت در كمين است) ؛(فجر؛14) خداوند تبارک و تعالی در مدت عمر مراقب ماست و تمام اعمال ما در محضر اوست.«وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا»؛(و بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر مسئلت و درخواست می‌کنید و درباره ارحام کوتاهی نکنید، که خدا مراقب اعمال شماست.)؛(نساء؛1)

از هر حيث به نفع خودمان است خدا را حاضر ببینیم و جز برای خدا کار نکنیم. و اعمال را خالص کنیم «فَاِنَّ النّاقِدَ بَصیرٌ بصیرٌ» آن که مراقب و بصیر شماست خیلی دقیق و باریک بین است. تمام مسائل کوچک را می بیند و عملی از دید آن خدای متعال مخفی نیست.چشم هایی را که به خیانت نگاه می کنند می داند، و از آنچه در سینه ها پنهان است باخبر است.«یعْلَمُ خائِنَةَ الأعْینِ وَ ما تُخْفِی الصُّدُورُ»؛( غافر، 19)

نه تنها خداوند که به اذن خدا فرشتگان و زمان و مکاني که در آن قرار داریم بر اعمال ما شاهد مي باشند. حضرت علی علیه السلام می فرماید: «مَا مِنْ یوْمٍ یمُرُّ عَلَی ابْنِ ادَمَ الّا قال له ذلک الیوم انا یوم جدیدٌ وَ أنا علیک لَشَهیدٌ... اَشْهَدُ لک به یوم القیامة»؛( هیچ روزی بر انسان نمی گذرد مگر آنکه آن روز به انسان هشدار می دهد که من امروز برای تو روز نوی هستم و گواه کارهایی خواهم بود که در من انجام می دهی و... در روز قیامت به آنها شهادت خواهم داد).(عبد علی بن جمعه الحویزی، تفسیر نورالثقلین، ج 5 ، قم: مطبعه العلمیه، ص 112)

امام سجادعلیه السلام می فرماید:«هذا یومٌ حادثٌ جدیدٌ و هو علینا شاهد عَتیدٌ»؛( امروز روز نوی است و در قیامت گواه اعمالی است که در آن انجام می دهیم) در روز قیامت، زمین نیز به وحی الهی سخن می گوید:«یوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا بِأَنَّ رَبَّک أَوْحَی لَهَا»؛(آنگاه زمین به اعمالی که بنی آدم انجام دادند شهادت می دهد) ؛( زلزله، 4 و 5) همانطور که اعضای بدن انسان وکاتبان  اعمالش شهادت می دهند.

توانگری نه به مالست پیش اهل کمال         که مال تا لب گورست و بعد از آن اعمال

                                                                                سعدي ؛ قصيده:36

نقل است مردی به حضرت جواد علیه السلام عرض کرد: مرا سفارشی بفرمایید. امام علیه السلام فرمود: می پذیری؟ گفت: آری. فرمود:«تَوَسَّدِ الصَّبْرَ وَ اعْتَنِقِ الْفَقْرَ وَ ارْفَضِ الشَّهَوَاتِ وَ خَالِفِ الْهَوَى وَ اعْلَمْ أَنَّكَ لَنْ تَخْلُوَ مِنْ عَینِ اللَّهِ فَانْظُرْ كَیفَ تَكُونُ » ؛(  تکیه بر صبر کن و به فقرا در آویز و شهوات را رها کن و مخالفت با هوای نفس نما و بدان که تو از دید خداوند مخفی نیستی، دقت کن چگونه باید باشی.»؛(بحارالانوار، علامه محمد باقر مجلسی، داراحیاءالتراث، بیروت، 1403 ق، ج 75، ص358 و : تحف‌العقول ص : 478)

 شیخ رجبعلی خیاط گويد: برای رهایی از شر نفس، راهی جز توجه به خدا و حضور دائم نیست. تا زمانی که در حضور او باشی و اتصالت از خداوند قطع نشود، نفس، قادر به فریب تو نیست. (کیمیای محبت؛ ص 185)

مرحوم آیت‌‌الله بهجت گويد: غایت چیزی که از بشر می‌خواهند، دائم‌الذکر بودن است. همان چیزی که در روایت آمده سه چیز است که مردم طاقت انجام دادن آن را ندارند، یکی از آنها ذکر و یاد خدا در همه حال اعم از عبادت و گناه است.
برای موعظه یک کلمه کافی است و آن توجه به این است که خداوند در همه حال شما را می‌بیند (زمزم عرفان ؛ ص 117)
و بالاترین توصیه ، این است که : خدا را در همه جا حاضر و ناظر ببینی. (همان ؛ صص: 174-175)

استاد حسن زاده در الهي نامه گويد:

الهی! به حق خودت حضورم ده، و از جمال آفتاب آفرینت نورم ده.

 الهی! چون تو حاضری چه جویم و چون تو ناظری چه گویم؟!