در بينش وحياني، هدف اصلي ارسال رُسل و انزال كُتب، سوق دادن انسان و نوعاً مخاطبان كلام خدا و فرستادگانش، به سمت و سوي اخلاقي زيستن مي‌باشد. خداوند در سوره جمعه‌ مي‌فرمايد: «هو الّذي بعث في الاميين رسولاً منهم يتلوا عليهم اياته و يزكّيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين»، (اوست كه در ميان قومي بي‌كتاب [عرب] پيامبري از ميان خودشان برانگيخت كه آيات او را بر آنان مي‌خواند و پاكيزه‌شان مي دارد، و به آنان كتاب و حكمت مي‌‌آموزد، و حقّا كه در گذشته در گمراهي آشكاري بودند)، (جمعه، 2). تزكيه و تطهير آدمي از آلايش‌هايي كه بر جان و روان وي مي‌نشيند جز با تعليم زيست اخلاقي ممكن نيست و حكمت نيز كه انبياء تعليم مي‌دهند در واقع همان زيست اخلاقي مي‌باشد كه عين بهشت مي‌باشد. آنگونه كه پيامبر اكرم(ص) مي‌فرمايد: «‌انا مدنية الحكمة و هي الجنّة و عليّ بابها»، «حكمت» همان بهشت مي‌باشد و كسي كه حياتي برخوردار از حكمت دارد در اين دنيا نيز در بهشت است چرا كه بهشت پيشتر از آنكه «محلّ» باشد، «حال» است و در واقع آن «حال»، «محل» را در سراي اخروي انسان برايش تدارك مي‌بيند و آماده مي‌كند. قرآن در آيات پر شماري به آموزه‌هاي اخلاقي اشاره دارد، به فضيلت‌ها توصيه مي‌فرمايد و از رذيلت‌ها تحذير مي‌كند. فضيلت‌هايي مانند صبر، شكر، احسان، اخلاص، جود و سخی و... از فضائلي هستند كه در قرآن به آنها توصيه شده است و نيز بر اجتناب از صفات ناشايست اخلاقي نيز توصيه دارد. صفاتي كه موجب مي‌شوند آدمي شامل محبت خداوند گردد، و صفاتي كه موجب دوري از عنايت خدا مي‌گردند را بيان مي‌دارد الگوهايي كه به مكارم و مناقب اخلاقي آراسته‌اند را بيان مي‌دارد و چهره‌هايي را كه از صفات ناشايست و نكوهيده برخوردارند را نيز بيان مي‌دارد و آدمي را به شكوفا ساختن قابليت‌هاي متعالي نهادينه شده در وجودش فرا مي‌خواند تا در عالم آخرت و ابديت نيز با جلوه‌اي برخوردار از كمال محشور شود كه آخرت و حيات ابدي آدمي، ارتباطي تامّ با چگونگي زيست اخلاقي وي دارد و در واقع ملكات اخلاقي و سيرت آدمي، صورت اخروي وي را ترسيم مي‌سازند.

اي دريـــده پــوستين يــوسفــان                       گر بدرد گرگت آن از خویش دان

گشته گرگان يك به يك خوهاي تو                    مـي‌درانند از غضب اعضــاي تو

                                                                     مثنوي معنوي، دفتر چهارم، ابيات: 3662-3663

علی (ع) فرماید:« و کُنّا لا نَرجُو جَنَّةً ولا نَخشَی ناراً ولا ثَواباً ولا عِقاباً لَکانَ یَنبَغِی لَنا أن نُطالِبَ بِمَکارِمِ الأخلاقِ؛ فإنَّها ممّا تَدُلُّ علی سَبیلِ النَّجاحِ » ؛ (حتّی اگر امید بهشت و ترس از آتش، و انتظار ثواب و عقاب هم نداشتیم،باز شایسته بود به دنبال بزرگواری‌های اخلاقی باشیم؛ زیرا این مکارم از چیزهایی است که  راه موفقیت را نشان می‌دهد.)

قرآن نظام اخلاقي خاصي را بنا نموده است كه التزام به آن موجب برخورداري از يك زندگي اصيل و تعالي‌جويانه مي‌شود به گونه‌اي كه شخص برخوردار از آن زندگي مي تواند به تعبير كانت به ديگران هم توصيه كند: «شما هم اينگونه زندگي كنيد» و به هيچ روي دغدغه‌اي از تبعات منفي چنان زندگي نداشته باشد. چنين حياتي به واقع عين فوز و فلاح مي‌باشد و با اينگونه زندگي، اگر كسي «به ظاهر» از ديگران عقب بماند «به واقع» بر آنها پيشي گرفته است و زيان و خسراني متوجه وي نيست. ذيلاً به ده مورد از اصول و مباني نظام اخلاقي قرآن اشاره مي‌شود:

1- هر چه براي خودتان مي‌پسنديد براي ديگران هم بپسنديد و هر چه براي خودتان نمي‌پسنديد براي ديگران هم نپسنديد.اصل فوق كه در اخلاق به قاعده طلايي«golden rule » معروف است فراگيرترين و تعميم يافته‌ترين اصل اخلاقي مشترك در بين انسانها مي‌باشد كه در هر عصر و مصري كاربري و اعتبار داشته و در هيچ زمان و مكاني منسوخ نشده است . در کتاب تلمود آمده‌است : فردی بت‌پرست نزد عالمی یهودی رفته و به او گفت : تمامی تورات را به من بیاموز! او پاسخ داد: «آنچه را خود از آن نفرت داری در حق همنوعت روا مدار. این همه تورات است، و بقیه توضیح و تفسیر آن است.» ؛(گنجینه‌ای از تلمود، ص۲۳۴) در اناجیل آمده‌است که عیسی (ع)فرمود: «با دیگران همانطور رفتار کنید که می‌خواهید آنان با شما رفتار کنند. این است [خلاصه] کتاب خداوند و نوشته‌های انبیاء.» ؛(انجیل متی، ۱۲:۷ ؛ انجیل لوقا ، ۳۱:۶)

در قرآن نیز آیاتی بر تایید قاعده طلائی دلالت دارند و التزام به آن را توصیه می کنند از جمله  آیه :«وَ لْیعْفُوا وَ لْیصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یغْفِرَ اللَّهُ لَکمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ» ؛(عفو داشته باشید و گذشت نمایید: آیا دوست نمی‌دارید که مورد عفو خداوند متعال قرار گیرید؟ و خداوند آن عفوکنندهٔ رحمت‌گستر است.) ؛(نور ؛22) همچنین آیه : «وَیلٌ لِّلْمُطَفِّفِینَ . الَّذِینَ إِذَا اکتَالُواْ عَلی النَّاسِ یسْتَوْفُونَ . وَ إِذَا کاَلُوهُمْ أَو وَّزَنُوهُمْ یخْسِرُونَ . أَ لَا یظُنُّ أُوْلَئک أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ . لِیوْمٍ عَظِیمٍ . یوْمَ یقُومُ النَّاسُ لِرَبّ‌ِ الْعَالَمِینَ » ؛(وای بر کم فروشان ! آنان که وقتی برای خود پیمانه می‌کنند ، حق خود را به‌طور کامل می‌گیرند. امّا هنگامی که می‌خواهند برای دیگران پیمانه یا وزن کنند، کم می‌گذارند. آیا آنها گمان نمی‌کنند که برانگیخته می‌شوند . در روزی بزرگ . که مردم در پیشگاه پروردگار جهانیان می‌ایستند؟) ؛(مطففین ؛1_6)  آیات : «... وَ الْیتَامَی وَ الْمَسَاکینُ فَارْزُقُوهُم مِّنْهُ وَ قُولُواْ لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا . وَ لْیخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکواْ مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیةً ضِعَفًا خَافُواْ عَلَیهِمْ فَلْیتَّقُواْ اللَّهَ وَ لْیقُولُواْ قَوْلًا سَدِیدًا» ؛(... به یتیمان و نیازمندان روزی دهید و با آنان به طور شایسته سخن بگویید! کسانی که اگر فرزندان ناتوانی از خود به یادگار بگذارند از آینده آنان می‌ترسند، باید (از ستم درباره یتیمان مردم) بترسند! بنابراین از خداوند پروا کنند و استوار سخن گویند.) ؛(نسا ؛8_9)  آیه : « یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیباتِ ما کسَبْتُمْ وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَکمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لا تَیمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِیهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِی حَمِیدٌ»؛(ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از قسمت‌های پاکیزه اموالی که به دست آورده‌اید انفاق کنید ؛ و برای انفاق ، به سراغ قسمت‌های نامرغوب آن نروید، که اگر آن را به خودتان می‌دادند جز با چشم‌پوشی و بی‌میلی نمی‌پذیرفتید؛ و بدانید که خداوند بی‌نیاز و ستوده‌است.) ؛ ( بقره ؛267) و آیه :«... وَ یجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا یکرَهُونَ وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنی»؛(... و چیزی را که خود خوش نمی‌دارند برای خدا قرار می‌دهند، و زبانشان دروغ‌پردازی می‌کند که [سرانجام] نیکو از آنِ ایشان است) ؛(نحل؛62)

امام علي (ع) در توصيه به فرزند گراميش امام حسن (ع) مي‌فرمايد: « يَا بُنَيَّ اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيَما بَيْنَكَ وَبَيْنَ غَيْرِكَ، فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ، وَاكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا، وَلاَ تَظْلمِ كَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ، وَأَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ، وَاسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَيْرِكَ، وَارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِكَ، وَلاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ وَإِنْ قَلَّ مَا تعْلَمُ، وَلاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ يُقَالَ لَكَ»، (اي پسرم! نفس خودت را ميزان ميان خود و ديگران قرار ده، پس آنچه را براي خود دوست داري براي ديگران نيز دوست بدار، و آنچه را كه براي خود نمي پسندي، براي ديگران مپسند، ستم روا مدار،آنگونه كه دوست نداري به تو ستم شود ، نيكوكار باش ، آنگونه كه دوست داري به تو نيكي كنند، و آنچه را كه براي ديگران زشت مي شماري براي خود نيز زشت بشمار، و چيزي را براي مردم بخواه كه براي خود مي پسندي . آنچه را كه نمى دانى مگو، اگر چه آنچه مى دانى اندك باشد، و آنچه را دوست ندارى درباره تو بگویند، درباره دیگران مگو.) ، ( نهج البلاغه، نامه 31). از پيامبر اكرم (ص) و امام صادق (ع) نيز احاديثي با مضمون فوق نقل شده است از جمله در کتاب وسائل الشیعه از امام صادق (ع) نقل است:  قال فی جواب من سأله عن التّجارة: لَا تَرْضَ لِلنَّاسِ إِلَّا مَا تَرْضَی لِنَفْسِک وَ أَعْطِ الْحَقَّ وَ خُذْهُ... مام صادق (ع) در پاسخ کسی که در باره کسب و تجارت از ایشان سؤال کرده بود فرمود: برای مردم مپسند مگر آنچه برای خود می‌پسندی، و درست بده و درست بستان.اين اصل در واقع همانگونه كه اشاره شد از بديهي‌ترين و عام‌ترين اصول اخلاقي شمرده مي‌شود و هركس نيز اگر مختصر صداقتي با خود و ديگران داشته باشد مي‌تواند به گونه‌اي شفاف و ملموس خود را ارزيابي نمايد كه چقدر به اين اصل پايبند است. (وسائل‌الشیعة، ج ۱۷، ص ۳۸۵؛ فتح‌الأبواب، ص ۱۶۰ نیز در کتاب : مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۲۵۱)

سعدی گوید:

هفت دريا را در آشامد هنوز                        كم نگردد سوزش آن حلق سوز

                                                                          مثنوي معنوي، دفتر اوّل، بيت: 1376

براي اينكه كسي بتواند از آنچه دارد براي برخوردار شدن ديگران نيز دريغ نداشته باشد بايد در نظر داشت كه داشته‌ها نوعاً ابتلا مي‌باشند نه ملاك ومعيار لياقت. قرآن درآيه آخر سوره انعام مي‌فرمايد: «و هو الّذي جعلكم خلائف الارض و رفع بعضكم فوق بعض درجات ليبلو كم فيما اتاكم»، ( و او كسي است كه شما را جانشينان [الهي روي] زمين برگماشت، و بعضي را بر بعضي ديگر به درجاتي برتري داد تا شما را در آنچه به شما بخشيده است بيازمايد)، (انعام، 165) و در سوره «سبا» مي‌فرمايد: «قل انّ ربّي يبسُط الرّزق لِمن يشاءُ و يقدِرُله...»، (بگو بي‌گمان پروردگار من، روزي را براي هركس از بندگانش كه خواهد گشاده يا براي او تنگ مي‌دارد...)، (سبأ، 39) و نيز داشتن و برخوردار بودن، لزوماً موجب شادي و آرامش نمي‌شود اگر انسان از وجدان و فطرت سليم برخوردار باشد لذتي كه از برخوردار ساختن ديگران مي برد به مراتب بيش از لذتي خواهد بود كه از داشتن خود مي‌برد و كم داشتن نيز نبايد بهانه‌اي براي فزون طلبي و براي خود خواستن باشد كه داشته‌ها در خوشبينانه‌ترين حالت نه «فضليت» كه «فضل»اند و براي كساني نيز نه فضل بلكه «فضله» و وزر و وبالند و جز حسرت و ندامت برايشان نتيجه‌اي نخواهند داشت. قرآن مي‌فرمايد: «اَيحسبون انمّا نُمِدّ هم به من مال و بنين. نسارعُ لهم في الخيرات لايشعرون»، (آيا چنين مي‌انگارند كه آنچه از مال و فرزندان كه بدان مددشان مي‌كنيم. در خير و خوبي به نفع ايشان مي‌كوشيم؛ [چنين نيست] بلكه [حقيقت را] در نمي‌يابند)، (مومنون، 55-56). از مهم‌ترين پيش نيازهاي تخلّق به اين اصل، برخوردار بودن از «اخلاق حداكثري» و تبديل شدن «من» به «ما» مي‌باشد كه اين نيز از مهم‌ترين ملزومات حيات «انساني» مي‌باشد.نکته دیگر:عامل مهمی که کمک‌رسان ما در رعایت قاعده‌ زرین است، عامل تخیل است. تخیل به ما یاری می‌رساند تا بتوانیم در لحظه‌ای که عملی را انجام می‌دهیم و تبعات آن به دیگران نیز مربوط می‌شود، "دیگری" را چون "خود" بپنداریم و تصور کنیم که اگر آن ماجرا بر ما رود آیا ما احساس رضایت خواهیم داشت یا نه. "تخیل" در این‌جا به‌گونه‌ای "خود" را جای "دیگری" قرار دادن است. گاهی در آدمی، "توهم" جای تخیل را می‌گیرد، همان که سیمون وی، (1909_1943)فیلسوف ؛ عارف و فعال اجتماعی مسیحی ِ افلاطون مشرب فرانسوی ما را از دچار شدن به آن زنهار می‌دهد. اگر "تخیل"، خود را به جای دیگری قرار دادن باشد، تَوهّم خود را دیگری پنداشتن است. "مراد از توهم، فعل یا حالت کسی است که به حکم انگیزشی ناآگاهانه، و برای اجتناب از رویارویی با واقعیت‌های دردانگیز و یا نامطبوع، به آن‌چه خوش دارد واقعیت داشته باشد یا خوش دارد واقعیت پیدا کند، نسبت واقعیت می‌دهد و سپس برای آن‌چه می‌خواهد باور داشته باشد توجیهاتی دست و پا می‌کند. نیز می‌توان گفت که مقصود از "توهم" عقیده یا انتظاری است که مبتنی بر آمال و آرزوست، نه بر چیزی که آدمی برای واقعی انگاشتن‌اش دلیل دارد.(مصطفی ملکیان ؛ حدیث آرزومندی  ؛ مقاله "تخیّل آری ، تَوهّم نه)

اگر  قاعده زرین موفق اِعمال شود ؛ ما را به سه ویژگی مهمّ نائل می سازد که عبارتند از: صداقت، تواضع و احسان . بقیه فضائل هم به نوعی از درون این سه فضیلت بیرون می آیند. صداقت یعنی : پنج ساحت شخصیت هماهنگ باشند. از نظر بعضی روانشناسان شخصیت و منش آدمی پنج ساحت دارد :سه ساحت درونی و دو ساحت بیرونی که عبارتند از :

ا: ساحت باورها [ از ساده ترین باورها مثل اینکه باور دارم امروز جمعه است تا پیچیده ترین باورها ]

ب : ساحت احساسات ؛ عواطف و هیجانها نظیر عشق و نفرت، دوستی و دشمنی، لذات و آلام ؛ امید و ناامیدی ، اندوه و شادی و...

ج : ساحت خواسته ها ؛ نیت ها ؛ هدف ها و انگیزه ها که ساحت ارادی نیز نامیده شده است. چه می خواهیم؟ به کجا می خواهیم برسیم؟

این سه ساحت در درون ماست.دو ساحت هم در بیرون داریم  

د : گفتار

ه : کردار و عملکرد

کل شخصیت و منش انسان را این پنج ساحت تشکیل می دهند.صداقت یعنی این پنج ساحت کاملا با هم هماهنگ باشد.

تواضع یعنی : خود را جای دیگری قرار دادن و بلکه خود را دیگری انگاشتن .

احسان نیز عکس تواضع  و به معنی دیگری را خود انگاشتن می باشد .

رهاورد مبارک قاعده طلائی این سه فضیلت ارزشمند می باشد.