لیک داند هر که او را منظرست که فغان این سری هم زان سرست
دمدمهٔ این نای از دمهای اوست های هوی روح از هیهای اوست
گر نبودی با لبش نی را سمر نی جهان را پر نکردی از شکر
مثنوی ؛دفتر ششم
خداوند از طریق وحی ؛ الهام ؛ اشراق و افاضات دیگر با انسان رابطه برقرار می کند، و انسان نیز در این رابطه، منفعل محص نیست، بلکه از طریق نیایش و دعا به خداوند تقرّب می جوید. دعا نتیجه جلوه رحمانیت خداوند است و تنها از این وجه است که بنده امکان می یابد که به خدا تقرب جوید، وگرنه میان خالق و مخلوق سنخیتی نیست که بنده به آن ذات جمیل بی نهایت نزدیک شود.
ادراك هرجنبنده،عكس خویش را داراستی از ممكن ای یاران!به ذات حق مسافت هاستی
ممكن مكانی بوده و او از مكان بالاستی ممكن زمانی بوده و او از زمان اعلاستی
منسوب به استاد محمد تقی جعفری
وجه فاطریت، خالقیت، قهاریت و دیگر وجوه جلالیه خداوند، امکان نزدیکی به ساحت اقدس او را نمی دهد مگر وجه رحمانیت خداوند. فقط از این وجه است که خداوند عروه الوثقای نیایش را به دست بشر داده تا به آن عزیز و عظیم متصل شود. مولانا در باب دعا، علاوه بر آنکه لطیف و دلنشین سخن گفته، تعابیر تازه ای نیز آورده است که برخی از آنها ذکر می شود:
1_ ضرورت دعا:
ای اخی دست از دعا کردن مدار با اجابت یا ردِ اویت چه کارم؟
مثنوی ؛ دفتر ششم ؛2344
دیده را نادیده خود انگاشتم باز زنبیلِ دعا برداشتم
دفتر چهارم، 2328
2_ دعا ؛ تفضّل و عنایت ارزشمند الهی:
این دعا تو امر کردی ز ابتدا ورنه خاکی را چه زهره این بُدی؟
چون دعامان امر کردی ای عجاب! این دعای خویش را کن مستجاب
دفتر ششم؛2319_2320
هم ز اول تو دهی میل دعا تو دهی آخر دعاها را جزا
دفتر چهارم ؛ 3500
این دعا هم بخشش و تعلیم توست گرنه در گُلْخَن، گلستان از چه رُست؟
دفتر دوم؛2449
جز تو، پیش کی برآرد بنده، دست؟ هم دعا و هم اجابت از تو است
دفتر چهارم ؛3499
گفتا تو که باشی که کنی یا نکنی آن من بودم که بیقرارت کردم
رباعی:1293
3_ اجابت دعا بخاطر انکسار قلب :
دستِ اشکسته برآور در دعا سوی اشکسته، پَرَد فضلِ خدا
دفتر پنجم ؛493
4_ درخواست حال دعا و حلاوت ذکر از حضرت پروردگار:
هم دعا از من روان کردی چو آب هم نباتش بخش و دارش مستجاب
هم تو بودی اول آرنده دعا هم تو باش آخر، اجابت را رجا
جز تو پیش کی برآرد بنده، دست؟ هم دعا و هم اجابت از تو است
دفتر پنجم؛4162 _4163
هم ز اول می دهی میل دعا تو دهی آخر دعاها را جزا
دفتر چهارم؛3499_3501
گفت حق: گر فاسقی و اهل صنم چون مرا خوانی، اجابت ها کنم
دفتر سوم،756
5_تضرع، زمینه ساز اجابت دعا:
چون بگریانم، بجوشد رحمتم آن خروشنده بنوشد نعمتم
گر نخواهم داد، خود ننمایش چونش کردم بسته دل، بگشایمش
رحمتم موقوف آن خوش گریه هاست چون گریست، از بحر رحمت، موج خاست
دفتر دوم، 373 ـ 375
6_ همچنین فقر و نیاز ؛سرمایه عبودیت و موجب جلب عنایت می باشد[در بند پنجم نیز به قسمتی از این مورد اشاره شد]:
زاری و گریه قوی سرمایه ایست رحمت کلی، قوی تر دایه ای است
دایه و مادر بهانه جو بود تا که کی آن طفل او گریان شود؟
طفل حاجاتِ شما را آفرید تا بنالید و، شود شیرش پدید
گفت: ادعوالله، بی زاری مباش تا بجوشد شیرهای مهرهاش
دفتر دوم، 1951 ـ 1954
7_دعای ما عین لبیک خداوند می باشد:
هیچ می گویند کین لبیک ها بی ندایی می کنیم آخر چرا؟
بلکه توفیقی که لبیک آورد هست هر لحظه ندایی از احد
دفتر ششم؛870_871
چون کند تقصیر؟ پس چون تن زند؟ چون که لبیکش به یا رب می رسد
هست لبیکی که نتوانی شنید لیک سر تا پای، بتوانی چشید دفتر دوم؛1190_1191
آن یکی الله می گفتی شبی تا که شیرین می شد از ذکرش لبی
گفت شیطان: آخر ای بسیارگو! این همه الله را، لبیک کو؟
می نیاید یک جواب از پیش تخت چند الله می زنی با روی سخت؟
و شکسته دل شد و بنهاد سر دید در خواب، او خضر را در خُضَر
گفت: هین از ذکر، چون وامانده ای؟ چون پشیمانی از آن کش خوانده ای؟
گفت: لبیکم نمی آید جواب ز آن همی ترسم که باشم رد باب
گفت: آن الله تو لبیک ماست وآن نیاز و درد و سوزت، پیک ماست
حیله ها و چاره جویی های تو جذب ما بود و گشاد این پای تو
ترس و عشق تو کمند لطف ماست زیر هر یا رب تو، لبیک هاست
دفتر سوم ؛189 _197
8_سبب عدم اجابت ظاهری دعا:
گاه دعا بخاطر گناهان دعاکننده به اجابت نمی رسد ، و گاه دعا به خاطر آنکه به مصلحت دعاکننده نیست به اجابت نمی رسد و...[در مباحث مربوط به اجابت دعا این مطلب به تفصیل آمده است]
تو همی خسبی و بوی آن حرام می زند بر آسمان سبزفام
همره انفاس زشتت می شود تا به بوگیران گردون می رود
بوی کبر و بوی حرص و بوی آز در سخن گفتن بیاید چون پیاز
گر خوری سوگند: من کی خورده ام؟ از پیاز و سیر تقوی کرده ام
آن دم سوگند، غمازی کند بر دماغ هم نشینان برزند
بس دعاها رد شود از بوی آن آن دل کژ می نماید در زبان
اخْسَئُوا آید جواب آن دعا چوب رد، باشد جزای هر دعا
دفتر سوم؛164_170
دزدکی از مارگیری، مار بُرد ز ابلهی آن را غنیمت می شمرد
وارهید آن مارگیر از زخم مار مار، کشبت آن دزد او را زارزار
مارگیرش دید، پس بشناختش گفت: از جان، مار من پرداختش
در دعا می خواستی جانم از او کش بیابم مار، بستانم از او
شُکر حق را کآن دعا مردود شد من زیان پنداشتم، و آن سود شد
بس دعاها کآن زیان است و هلاک وز کرم می نشنود یزدان پاک3
دفتر دوم 135 ـ 140
مولانا می گوید گاه اجابت دعا به تأخیر می افتد بدین سبب که خداوند دوست دارد که حال لطیف و خوش دعاکننده همچنان بر دوام باشد.
ای سبا مخلِص که نالد در دعا تا رود دودِ خلوصش بر سما
پس ملایک با خدا نالند زار کای مجیب هر دعا! وای مستجار!
بنده مؤمن، تضرع می کند او نمی داند به جز تو مستند
تو عطا بیگانگان را می دهی از تو دارد ارزو هر مشتهی
حق بفرماید که نه از خواری اوست عین تأخیر عطا، یاری اوست
حاجت آوردش ز غفلت، سوی من آن کشیدش موکشان در کوی من
گر برآرم حاجتش، او وا رود هم در آن بازیچه، مستغرق شود
گرچه می نالد به جان یا مستجار دل شکسته، سینه خسته، گو: بزار
خوش همی آید مرا آواز او و آن خدایا گفتن و آن راز او
و آنکه اندر لابه و در ماجرا می فریباند به هر نوعی مرا
طوطیان و بلبلان را از پسند از خوش آوازی قفس در می کنند
زاغ را و جغد را اندر قفس کی کنند؟ این خود نیامد در قفس...
بی مرادی مؤمنان از نیک و بد تو یقین می دان که بهر این بود
دفتر ششم؛4217_4237
9_ اجابت و فرارَوی دعای از خود رهیدگان:
هرکه را دل پاک شد از اعتلال آن دعایش می رود تا ذوالجلال
دفتر سوم ؛2305
قرآن می فرماید:« إِلَيهِ يَصعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالعَمَلُ الصّالِحُ يَرفَعُهُ ۚ »؛(کلمه طیب بسوی او بالا می رود و عمل صالح آن را در بالاتر رفتن مدد می رساند)؛(فاطر ؛10)
آن دعای بی خودان، خود دیگرست آن دعا زو نیست، گفتِ داورست
آن دعا حق می کند، چون او فناست آن دعا و آن اجابت از خداست
واسطه مخلوق، نی اندر میان بی خبر زآن لابه کردن جسم و جان
دفتر سوم، 2219 ـ 2221
10_دعا و نیایش ؛ نشانه توجه خدا به بنده :
چون خدا خواهد که مان یاری کند میل ما را جانب زاری کند
ای خنک چشمی که آن گریان اوست ای همایون دل که آن بریان اوست
آخر هر گریه، آخر خنده ای است مرد آخربین مبارک بنده ای است
هر کجا آب روان، سبزه بود هر کجا اشکی دوان، رحمت شود
باش چون دولاب، نالان، چشم تر تا ز صحن جانب برروید خُضَر
اشک خواهی، رحم کن بر اشکبار رحم خواهی، بر ضعیفان رحم آر
دفتر اول؛ 817 ـ 822
11_دعا در حق یکدیگر موجب تسریع اجابت دعا : امام باقر (علیه السلام ) فرماید : نزدیکترین دعایی که زود به اجابت می رسد دعای برادردینی برای برادر خویش در غیاب اوست همین که دعا را برای برادرش آغاز کند پس فرشتهای که موکل بر اوست بگوید : آمین و برای تو دو چندان آن باشد. (اصول کافی ج 2 ؛ صفحه:507)
گفت: ای موسی! ز من می جو پناه با دهانی که نکردی تو گناه
گفت موسی: من ندارم آن دهان گفت: ما را از دهان غیر خوان
از دهان غیر، کی کردی گناه؟ از دهان غیر برخوان کای اله!
آن چنان کن که دهان ها مر تو را در شب و در روزها آرد دعا
از دهانی که نکردستی گناه و آن دهان غیر باشد عذرخواه
یا دهان خویشتن را پاک کن روح خود را چابک و چالاک کن1
دفتر سوم ؛ 180_ 185
گر نداری تو دم خوش در دعا رو دعا می خواه ز اِخوان صفا
دفتر سوم ؛ 179
12_بی دردی و غفلت موجب سلب توفیق دعا:
اهل غفلت فاقد درد هستند، ازاین رو، حال دعا ندارند، و اگر هم دعایی کنند دردمندانه نیست، بل سطحی و بربسته است.
جانِ جاهل، زین دعا جز دور نیست زآنکه یا رب گفتنش دستور نیست
بر دهان و بر دلش قفل است و بند تا ننالد با خدا وقت گزند
داد مر فرعون را صد مُلک و مال تا بکرد او دعویِ عز و جلال
در همه عمرش ندید او دردِسر تا ننالد سوی حق آن بدگهر
داد او را جمله ملک این جهان حق ندادش درد و رنج و اندُهان
درد آمد بهتر از ملک جهان تا بخوانی مر خدا را در نهان
خواندن بی درد، از افسردگی است خواندن بادرد، از دلبردگی است
دفتر سوم؛198_204