عارفان انسان را موجودی چهار ساحَتی می دانند که سه ساحَت وی، ساحت تفرّد و یک ساحت، ساحت اجتماع می باشد. ساحتهای تفرد عبارتند از: "جسم" [یا بدن]، "ذهن" و "نفس " . وقتی مرجع ضمیر یکی از این سه باشد ما از هم جدا هستیم. وقتی گفته می شود: من مریضم ، مراد بدن می باشد. وقتی گفته می شود: من شک دارم، مراد شک داشتن ساحت نفس در عرصه باورها و عقاید می باشد. وقتی گفته می شود: امروز شادم! مراد ساحتی از نفس است که با احساسات و عواطف و هیجانات سر و کار دارد. می گویم: نمی خواهم دیگر این کار را بکنم، مراد ساحت اراده و اختیار نفس می باشد. ما هیچگاه یک جمله به کار نمی بریم که در آن مُراد از من، ساحت چهارم یا روح باشد. همیشه مراد از «من» یا جسم است یا ذهن و یا نفس که نفس نیز به سه زیرشاخه تبدیل می شود و همه این ساحتها که ما را از هم جدا می کنند و یگانگی را از ما می گیرند. ساحت تفرّد و انفراد ما می باشند این ساحتها هیچگاه خدا نیستند. زیرا اگر اینها خدا باشند مال هر کسی غیر از دیگری است و طبعاً خدا نخواهد بود. این سه ساحِت هر کس با دیگران مباینت دارد و در این سه عرصه وحدتی وجود ندارد. اگر فرعون می گفت: من خدا هستم «أناَ رَبُّکُمْ الأعْلی»»، (نازعات، 24) مشخصاً خودش را در نظر می گرفت و به سه ساحت منفرد مذکور اشاره داشت ولی وقتی حلاج آنگونه که معروف است «انا الحق» می گفت یا بازید: «سبحانی ما اعظم شانی» می گفت در واقع ساحت روح مشترک در همه انسانها و سای و جاری در هستی را در نظر می گرفت، می گفت: همه ما خدا هستیم!

"سبحانی" آن نفَس ز من ار بشنوی بدانک                آن او بود نه من به سوی هیچ ننگرم

آن دم ک گفته اند «انا الحق» ز بیخودی                    آندم بدان که ایشان، اشان نبوده اند

                                                                                                   عراقی؛ترکیبات؛2

یا آنگونه که مسیحیان معتقدند حضرت مسیح (ع) می گفت: من خدا هستم! و می خواست دیگران را نیز از این خدا بودن باخبر سازد. فرق حلّاج با انسانهای عادّی این است که او از «حق» بودن خود باخبر بود ولی دیگران و انسانهای عادی بی خبر می باشند. از منظری سیر و سلوک عرفانی تبدیل خدای ناآگاهِ از خدایی به خدای آگاه از خدایی خود می باشد. انسان هر قدر در سیر و سلوک بیشتر اوج می گیرد به این می رسد که: بدن، ذهن و نفس دارایی وی می باشند نه خودش. فقط «روح» خود انسان می باشد نه سایر داشته ها، خواجه عبداله می گوید: الهی! آنچه دارم ندانم و آنچه دانم ندارم! انسان اگر به این واقعیت "برسد" دیگر نگاهش به هستی و خودش عوض می شود. در این صورت و با رسیدن به این بینش و دیده وَری انسان بدن، ذهن و نفس خود را مانند لباسی می داند که بر تنش پوشیده است و آن را غیر خود می پندارد. آن «منِ من» بالای ذهن و نفس ایستاده و باورهای ما را می نگرد که چگونه آمد و شد دارند. عواطف و احساسات بالا و پایین می شوند و گریز و گرایشها در انسان عوض می شوند. این منِ حقیقی که روح، حق، حقیقه الحقائق، واقعیت غایی یا خدا گفته می شود محیط و مشرِف بر ساحتهای سه گانه تحوّلات انسان را می بیند و به دارایی ها نگاه می کد که در ساحت «جسم»، «ذهن» و «نفس» می آیند و می روند و چون اینها را داشته ها می بیند نه خودش، وقتی «من» می گوید مرادش خداوند می باشد و چون این روح را در همه می بیند خدا را در همه هستی ساری و جاری می بیند.

مانند نور خورشید که در صحن خانه و حجره تعدد و تفرد دارد ولی وقتی دیوار و حایل از میان برداشته شود همه به یگانگی می رسند.

 همچو آن یک نور خورشید سما                  صد بوَد نسبت به صحن خانه ها

لیک یک باشد همه انوارشان                       چون که برگیری تو دیوار از میان

و در ادامه و بیت بعدی این نکته بسیار مهّم:

چون نماند خانه‌ها را قاعده                            مؤمنان مانند نفس واحده

                                                                              مثنوی ؛ دفتر چهارم

انسانهای معمولی و متعارف از این امر مهم بی خبرند و پرده پندار چشم آنان را گرفته است.

نفی را اثبات می‌پنداشتیم                                       دیده‌ی معدوم‌بینی داشتیم

دیده‌ای که اندر نعاسی شد پدید                               کی تواند جز خیال و نیست دید

لاجرم سرگشته گشتیم از ضلال                                چون حقیقت شد نهان پیدا خیال

                                                                         مثنوی معنوی، دفتر پنجم، ابیات: 1032-1034

و در ابیات بعدی:

این عدم را چون نشاند اندر نظر؟                        چون نهان کرد آن حقیقت از بصر؟

آفرین ای اوستاد سحرباف                                  که نمودی معرضان را دُرد صاف

ساحران مهتاب پیمایند زود                                 پیش بازرگان و زر گیرند سود

سیم بربایند زین گون پیچ پیچ                              سیم از کف رفته و کرباس هیچ

این جهان جادوست ما آن تاجریم                         که ازو مهتاب پیموده خریم

گز کند کرباس پانصد گز شتاب                            ساحرانه او ز نور ماهتاب 

چون ستد او سیم عمرت ای رهی                     سیم شد کرباس نی کیسه تهی

قل اعوذت خواند باید کای احد                           هین ز نفاثات افغان وز عقد

می‌دمند اندر گره آن ساحرات                            الغیاث المستغاث از بُرد و مات

لیک بر خوان از زبان فعل نیز                             که زبانِِ قول ؛ سُستست ای عزیز

اگر بخواهیم به لحاظ معرفت شناختی هم به خدا بودن خود «برسیم» باید این سه مانع را از میان برداریم و از میان برداشتن هم به این معنی که این سه را «خود» ندانیم.

ای رهیده جان تو از ما و من                         ای لطیفهٔ روح اندر مرد و زن

مرد و زن چون یک شود آن یک توی               چونک یکها محو شد انک توی

این من و ما بهر آن بر ساختی                        تا تو با خود نرد خدمت باختی

تا من و توها همه یک جان شوند                     عاقبت مستغرق جانان شوند

                                                                                 مثنوی ؛ دفتر اوّل

برای اینکه این خدای ناآگاه به خدای آگاه تبدیل شود باید به این توجه داشته باشیم که «من» غیر از اینها می باشم. همانگونه که کفش و لباسم «من» نیستند این سه ساحت نیز «من» نیستند.

ای تو در بیگار خود را باخته                                     دیگران را تو ز خود نشناخته

تو به هر صورت که آیی بیستی                                  که منم این والله آن تو نیستی

گر تو آدم‌زاده‌ای چون او نشین                                   جمله ذریات را در خود ببین

                                                                                             مثنوی معنوی، دفتر چهارم

انسان به این تفطن پیدا کند که همانگونه که لباسش خودش نیست، ساحتهای سه گانه اش نیز خودش نیستند منظور بی تفاوت بودن نسبت به جسم و ذهن و نفس نیست بلکه توجه به واقعیت است که اینها «او» نیستند. آگاهی های ما نیز اینگونه هستند، معلومات و محفوظات نیز «من» نیستند ؛ «من» واقعی در «بالا» ناظر و مُشرف به این الفاظ و عبارات و سنگ و آهن و ... می باشد و البته رسیدن به این اصل اصیل و رکن رکین «همتی مردانه و مستانه» می خواهد.

یک حمله مردانه مستانه بکردیم                       تا علم بدادیم و به معلوم رسیدیم

آن مه که نه بالاست نه پست است بتابید          وان جا که نه محمود و نه مذموم رسیدیم

                                                                                         دیوان شمس، غزل: 1481

حق قدم بر وی نهد از لامکان                         آنکه او ساکن شود از کُن فکان

                                                                                  مثنوی ؛ دفتر اوّل

مولانا می گوید : نوعا انسانها نابالغند مگر آنها که از هوا رها شده و مست خدایند ؛ در قرآن هم فرموده:  دنیا بازی و بازیچه [لهو ولعب] است و آنکه سرگرم دنیا ست  کودکست...
جنگ افراد واقوام با یکدیگر هم کودکانه وبی معنی است ؛ کودکان بر چوب و نی سوار می شوند وآنرا اسب راهوار می پندارند ! فکر وادراکات ما نیز مانند چوبی است که مرکب کودکان است ؛ ارزشش موهوم و پنداری است
مولانا می گوید: این اوصافی که دارید اگر رها کنید به ذات پاک خود می رسید و بی معلم ؛ علوم انبیا را درخود می بینید !

گر ز نام و حرف خواهی بگذری                       پاک کن خود را ز خود هین یکسری

                                                                                             مثنوی ؛دفتر اول

صدها تمبر و بر چسب برما زده می شود و حقیقت ما زیر عنوان و نام و نشان و ارزشها و بی ارزشی هائی که از قیاس به دیگران به خود گرفته ایم مخفی و گم می شود و ازخود بیگانه می شویم ! رستگاری انسان در اینست که از برچسب هائی که دیگران بر او زده اند و سخت به خودگرفته پاک شود وبه اصل وجود خود یا من حقیقی برسد در این حال دانش انسان به قول او بیواسطه و پایدار است و دیگر ” یحمل اسفاره” نیست
سالکان راه حق خود را از مکتسبات کودکانه می رهانند و به حقییقت وجود خود که پیوندی با خدا دارد دست می یابند ؛ آنها در زندگی روزمرّه وابستگی های نسبت به ارزشهای خیالی را مشاهده می کنند که از منظری این وَرزه و شهود در اصطلاح قرآن کریم همان تزکیه نفس است"قد افلح من زکاها"

مولانا ضمن حکایتی در مثنوی می گوید :

در زمین مردمان خانه مکن                          کار خود کن کار بیگانه مکن

کیست بیگانه تن خاکی تو                           کز برای اوست غمناکی تو

                                                                           مثنوی معنوی، دفتر دوم

سِیر و سلوکی که عارفان توصیه می کردند، «رسیدن» و «دیدن» مرز میان خود و داشته ها می باشد و فرایندی است که اگر با موفقیت طی شود انسان تفاوت خودش را با داشته هایش تشخیص می دهد .  عطار در  منطق الطیر در این باره گوید:

زان همه مرغ اندکی آنجا رسید                       از هزاران کس یکی آنجا رسید

عاقبت از صد هزاران تا یکی                            بیش نرسیدند آنجا اندکی

عالمی پر مرغ می‌بردند راه                              بیش نرسیدند سی آن جایگاه

سی تن بی‌بال و پر، رنجور و سست                 دل شکسته، جان شده، تن نادرست

حضرتی دیدند بی‌وصف وصفت                          برتر از ادراک عقل و معرفت

جمله گفتند :ای عجب چون آفتاب                       ذره محوست پیش این حساب

چون نگه کردند آن سی مرغ زود                        بی‌شک این سی مرغ آن سیمرغ بود

محو او گشتند آخر بر دوام                                 سایه در خورشید گم شد والسلام

در این صورت و با این فرض اگر کسی عقاید ما را نقد و تخطئه کند مثل این است که بگوید: خط شما ناخوانا می باشد، لباستان روغنی است یا شیشه ماشین تان کثیف است. حال من با مشاهده و شنیدن این نقد و رویّه عکس العملی نشان می دهم که نسبت به لباس و ماشینم می دهم ولی وقتی هنوز در قید و بند مرید و مخاطب و احترام و ... هستم هنوز در بند حجاب و حایل هستم و : «تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز.»

تا وقتی دارایی های من برایم مهم هستند هرچه بیشتر می دوم، دورتر می شوم.

گو بدو چندان که افزون می دود                        از مراد دل جداتر می شود

جاهدوا فینا بگفت آن شهریار                            جاهدوا عنا نگفت ای بی‌قرار

                                                                                     مثنوی ؛ دفتر ششم

لباس، عنوان، مدرک، درجه، به تعبیر استاد جوادی آملی: این درجه ها تکه فلزی بیشتر نیستند. از این منظر علم و دانش، دارایی من هستند نه خودم. همانگونه که خانه و کتاب و ماشین دارایی هستند و علائق و عقاید هم دارایی من محسوب می شوند و تدریجاً اگر جانم زلال و به تعبیر مولانا در بوته معرفت «گداخته» شود متوجه می شوم چقدر در پندارها و تعصّبات بی ارزش غوطه ور بوده ام و ...

تا کی از تزویر باشم خودنمای                       تا کی از پندار باشم خودپرست

پردهٔ پندار می‌باید درید                                 توبهٔ زهاد می‌باید شکست

وقت آن آمد که دستی بر زنم                       چند خواهم بودن آخر پای‌بست

                                                                               عطار؛دیوان اشعار ؛غزل:52

در این صورت «تملّک» ذهنیّتی پندارین می نماید «وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفينَ فيهِ»، (حدید، 7) و بعضاً می بینم این تملک چقدر خنده دار و موهوم می باشد. مثلاً ابن سینا و مولانا را هر ملّتی مال خود می داند، یکی در ترکیه، یکی در ایران، یکی در بلخ و ... او را مال خود می داند. در صورتی که تملّک این اشخاص خیالی بیش نیست ؛ کدام من و ما؟ اگر به ساحت «روح» برسیم دیگر محدودیتی وجود ندارد.

بشکن طلسم صورت، بگشای چشم سیرت              تا شرق و غرب بینی سلطان من گرفته

                                                                                              دیوان شمس ؛غزل:2388

و آنگونه که در مثنوی گوید:

صورت ظاهر گدازان کن به رنج                      تا ببینی زیر آن وحدت چو گنج

                                                                            مثنوی معنوی، دفتر اول

مولانا در کنار بی صورتی به "بی رنگی " نیز عنایت ویژه ای دارد و به بی رنگ شدن توصه می کند:

همچو آهن ز آهنی بیرنگ شو                       در ریاضت آینه بی زنگ شو

                                                                                مثنوی ؛ دفتر اوّل

و در آن ساحَت:

آنجا که الست آمد ارواح بلی گفتند          این مذهب و ملتها می دان که نبود آنجا

در آئینهای شرقی گفته می شود: دو توهم بزرگ وجود دارد یکی اینکه من از جهان جدا هستم و دوم مرگ. با این تلقی، مرگ، نه پوسیدن که از پوست در آمدن خواهد شد.مولانا درغزل ذیل با طرح مثالهای محسوس به وضوح حقیقت وحدت را توضیح می دهد:

مرگ ما هست عروسیِّ ابد                      سرّ آن چیست؟ «هو الله احد»

شمس تفریق شد از روزنه‌ها                   بسته شد روزنه‌ها رفت عدد

آن عددها که در انگور بود                         نیست در شیره کز انگور چکد

هر کی زنده‌ست به نورالله                       مرگ این روح مر او راست مدد

بد مگو نیک مگو ایشان را                          که گذشتند ز نیکو و ز بد

                                                                    دیوان شمس ؛غزل:833

و انسان با مردن هیچ چیز از دست نمی دهد:

روح صالح قابل آفات نیست                              زخم بر ناقه بود بر ذات نیست‌‌

کس نیابد بر دل ایشان ظفر                             بر صدف آمد ضرر نی بر گهر

روح صالح قابل آزار نیست                               نور یزدان سُغبه‌‌ کفار نیست

                                                                              مثنوی معنوی، دفتر اول