هو

انسان پس از مرگ به بهشت يا جهنم برده نمي شود بلكه خود را در بهشت يا جهنمي مي بيند كه با افكار و اعمالش آن را در اين دنيا براي خود تدارك ديده است: « ذلك بما قدّمت يداك و انّ الله ليس بظّلام للعبيد»، ( اين به خاطر كار و كردار پيشين توست وگرنه بدان كه خداوند هرگز در حق بندگان ستمگر نيست)، ( حج ، 10). قرآن وصف حال اشخاص بخيل و ممسك را اين گونه بيان مي كند كه : « سيطوّقون ما بخلوا به يوم القيامه »، ( زودا كه مايه بخلشان در روز قيامت [مانند طوقي] گردن گيرشان شود [و آنها را گرفتار سازد] .) ،‌( آل عمران،‌180) حضرت سجاد (ع) در دعاي ختم قرآن صحيفه عرض مي كند : : و صارت الاعمال قلائد في الاعناق»، كسي كه : « اذا قيل له اتّق الله اخذته العزّة بالاثم » ،‌ ( چون به او گفته شود از خدا پروا كن خود بزرگ بيني او را به گنهكاري كشاند ) ،‌( بقره ،‌206) نتيجه اش : « تُجزون عذاب الهون بما كنتم تقولون علي الله غير الحق و كنتم عن اياته تستكبرون » ،‌( به سبب آنچه به ناحق به خداوند نسبت مي داديد و در برابر آيات او كبر مي ورزيديد به كيفر عذاب خوار كننده مي رسيد .) ، ( انعام ، 93) و متقابلاً پيامبر (ص) دربارة اويس قرني مي فرمايد : «و اشوقاه اليك يا اويس القرني ! تفوح رواتح الجنّةِ مِن قبل قَرن»، (سفينه البحار، ج 1، ص53) پيامبر (ص) در همين دنيا رايحه بهشتي را از موطن اويس به يُمن اقامت و استقرار وي در آن مكان استشمام مي كند. قرآن مي فرمايد : « ان الذين يأكلون اموال التيامي ظلما انما يأكلون في بطونهم ناراً» ، ( كساني كه اموال يتيمان را به ستم مي خورند ، جز اين نيست كه شكمشان را به ستم مي‌انبارند.)، ( نساء ،10) در واقع آخرت امتداد و استمرار حيات در ساحتي متناسب با خود است واگرهم مي فرمايد: ‌«‌خذوه فغلوه ،‌ثمّ الجحيم صلوه ،‌ثم في سلسله ذرعها سبعون ذراعاً فاسلكوه » ، ([گويند] او را فرو گيريد و در بندش كنيد . سپس به دوزخش درآوريد . سپس در زنجيري كه طولش هفتاد ذرع است ، ‌بندش كنيد)، ( حاقه ، 30-32) . در واقع عملكرد او غل و زنجير شده اند و در آن ساحت او را به بند كشيده‌اند ، علي (ع) در دعاي كميل مي فرمايد: « قعدت بي اغلالي و حبسني عن نفعي بُعد آمالي و خدعتني الدنيا بغرورها و نفسي بخيانتها » ، ( زنجيرهايم مرا زمين گير ساخته اند و دوري و بلندي آرزوهايم مرا از منفعت واقعي خود محبوس نموده اند و دنيا با فريبش و نفسم با خيانتش مرا فريفته‌اند). كساني كه بندي تعينات و تعلقات هستند و « يأخذون عَرض هذا الادني » ، (اعراف ، 169) در آخرت هم گرفتار خواهند شد و كسي كه در اين دنيا سبك بار و سبك بال باشد در آخرت هم زمين گير نخواهد شد .

«من كان في هذه اعمي فهو في الاخره اعمي و اضلّ سبيلا » ، ( و هر كس كه در اينجا كور دل باشد هم او در آخرت هم كوردل و گمراه تر است )، ‌( اسراء ،72) و «و نحشرهم يوم القيامه عُميا و بُكما و صُمّا مأويهم جهنم كلما خبت زدناهم سعيراً » ،‌( و آنان را در روز قيامت نابينا و گنگ و ناشنوا ، به رو در افتاده محشور گردانيم و سرايشان جهنم است كه هر چه شعله‌اش فرو نشيند ،‌برايشان افروخته داريم )، ( اسراء ،‌97) و اين شعله نيز از خود جهنمي نشأت مي‌گيرد كه : « وقودها الناس و الحجاره » ،‌( هيزم آن انسان و سنگهاست ) ،‌( بقره ،‌24) قرآن كتاب و كارنامة بدكاران و نافرمانان را در « سجّين » مي داند : « كلّا انّ كتاب الفجّار لفي سجّين » ، ( مطففين ،‌7) سجّين نيز از « سجن » به معني زندان مي باشد كسي كه در اين دنيا گرفتار اميال نفساني خود باشد در آخرت نيز كتاب اعمالش در « سجين » خواهد بود و كسي كه بندي اميال و مشتهيات نفساني نباشد در آخرت در « علّيين » خواهد بود كه : «انّ كتاب الابرار لفي علّيين »،‌ ( مطففين ،‌18)

يكي تيشه بگيريد پي حفرة زندان            چو زندان بشكستيد همه شاه و اميريد

                                                                                                            ديوان شمس

قرآن درباره اهداف ارسال رسل مي فرمايد : از هدف هاي پيامبران اين است كه : « يضع عنهم اصرهم والاغلال التي كانت عليهم » ، ( از آنان قيد و بندهاي سنگين را كه بر آنها مقرر شده بر مي دارد ) ،‌( اعراف ،‌157) اين قيد و بندها را بعضي از مفسرين به آداب و رسوم [ جاهلي] يا پيمانهاي دست و پاگير و نظاير اينها تفسير كرده اند و بعضي نيز گفته اند هر آنچه كه از درون آنها را محبوس و گرفتار مي كند اصرست مثلاً اشاره شد حضرت علي (ع) در دعاي كميل مي فرمايد : « حبسني عن نفعي بعدُ آمالي » و اغلال نيز آن است كه از بيرون آنها را گرفتار مي كند . انبيا آمده اند انسان را از اين دو زنجير دروني و بيروني رها سازند . كسي كه زنجير بيروني او را گرفتار نكند آزاد است و كسي كه زنجير دروني او را به بند نكشد آزاده است .

دگر بار دگر بار ز زنجير بجستم                 از اين بند و از اين دام زبون گير بجستم

                                                                                                               ديوان شمس

در ادامة آيات سوره حاقه مي فرمايد : « انه كان لايؤمن بالله العظيم . ولا يحض علي طعام المسكين . فليس له اليوم هيهنا حميم . ولا طعام الاّ من غسلين »، ( كه او به خداوند بزرگ ايمان نمي ورزيد . و بر طعام بينوا ترغيب نمي كرد . حال امروز و اينجا دوستي ندارد و نه خوراكي به جز زردابه ) ، (حاقه ، 33 – 36 ) . كسي كه ترغيبي به اطعام نمي كند در آخرت نيز نصيبي غير از چرك و زردابه نخواهد داشت . و در آياتي ديگر : « تصلي ناراً حاميه . تُسقي من عين آنيه . ليس لهم طعام الامن ضريع»، (كه به آتشي بس سوزان در آينده از چشمه‌اي گرم به آنان نوشانده شود . خوراكي غير از خار خشك زهردار ندارند)،(غاشيه،4-6) كسي كه همواره در پي نيش زدن ديگران باشد و سخن طعنه آميز خود را مانند خاري در دل ديگران فرو كند فرجامي غير از خوردن خار زهرآلود نخواهد داشت: « انّما تُجزون ما كنتم تعملون » ، ( تحريم ، 7)

آن سخنهاي چو مار و كژدمت                     مار و گژدم گردد و گيرد دمت

                                                                مثنوي معنوي ، دفتر سوم ، بيت : 3475

شيخ ابوسعيد ابوالخير گويد:

فــردا كه زوال شش جهت خواهد بود           قـدر تو به قدر معرفت خواهد بود

در حُسن صفت كوش كه در روز جزا           حشر تو به صورت صفت خواهد بود

«نيكوس كازانتزاكيس » در كتاب تجربه هاي معنوي مي گويد : « كسي آتش جهنم خود را خاموش كرده است كه اگر كودك گرسنه اي را ببيند به جاي او دچار زخم معده شود » ،  به يك سعه وجودي رسيده باشد كه درد ديگران را درد خود بداند و از ناراحتي آنان ناراحت شود . فقط خودش را نبيند كه مهم ترين مانع سلوك همين خود بيني و خودنگري مي باشد . در تفسير ميبدي مي‌گويد : شخص با اسپش مي خواست از آب رد شود ولي اسپ رد نمي شد و حركت نمي‌كرد ، صاحب اسپ هر قدر سعي مي كند اسپ را از آب عبور دهد نمي تواند ، كسي از آنجا رد مي شد آنها را مي بيند و به صاحب اسپ مي گويد : اگر مي خواهي اسپت از آب عبور كند آب را به هم بزن تا كدر شود و اين موجب خواهد شد اسپ خودش را در آب نبيند . وقتي خودش را نديد حركت خواهد كرد. مرحوم شيخ جعفر مجتهدي مي فرمايد :            « چهل سال گريه كرديم تا خودمان را از ما گرفتند » .

 استاد عابد گويد :

به لطفـي دردهايم را دواكن                     زخود بيگانه با خود آشنا كن

خداوندا من از من در عذابم                       به حق خود مرا از من رها كن

مولانا گويد :

رقـص آنجـا كه « خــود» را بشكني                    پنبــه را از ريــش شهــوت بركني

رقص و جـولان بـر سـر ميـدان كنند                    رقص اندر خون « خود » مردان كنند

چون رهند از دست «خـود» دستي زنند              چون جهند از نقص خود رقصي كنند

مطــربـانشان از درون دف مـي زننـد                   بحــرها در شــورشان كف مي زنند

تــو نبينــي ليـك بهـــر گــوششان                       بــرگهــا بر شاخها هــم كف زنان

گــوش ســر بربند از هـزل و دروغ                        تــا ببينـي شهــرجــان بـا فــروغ

                                                               مثنوي معنوي ، دفتر سوم ، ابيات : 95-101 

و در فرازي ديگر مي گويد:

پــس چو آهن گرچه تيره هيكلي                 صيقلي كــن صيقلي كــن صيقـلي

تا دلت آئينه گــردد پــر صــوَر                      اندرو هــر ســو مليحي سيــم بـر

تـا در او اشكـال غيبي رو دهــد                   عكس حــوري و ملك در وي جهد

عــاقبت تو رفت خـواهي نا تمام                   كــارهايت ابتـر و نـان تـو خــام

و آن عبـارت كردن گـور و لحـد                      نه به سنگ است و نه چوب و نه لُبد

بلكه «خود» را در صفا گوري كني                 در منـــّي او كنــي دفــن منــي

                                                           مثنوي معنوي ، دفتر سوم ، ابيات : 129-132

اگر اين « منيت » را كنترل كنم كار تمام است : « يك قدم برخويشتن نه و آن دگر در كوي دوست » اهل معرفت مي گويند تمامي مراحل سلوك اجمالاً در دو گام خلاصه مي شود:

دو قدم بيش نيست اين همه راه                    راه كوتاه شد قـدم كوتاه

يك قدم بر ســر وجــود نهي                          و آن دگر بر در ودود نهي

مولانا در حكايت « تنازع مجنون با ناقه » كه چالش عقل بانفس را بيان مي كند مي گويد :

همچو مجنونند و چون ناقه اش يقين              مي كشد آن پيش و اين واپس به كين

ميـل مجنــون پيش آن ليلــي روان                ميل نــاقه پس ســوي كــرّه دوان

يك دم ار مجنون ز خود غافل بودي                نــاقه گــرديدي و وا پس آمــدي

عشق و سودا چون كه پـر بودش بدن            مي نبـودش چاره از بي‌خـود شدن

آنكه او باشـد مــراقب عقــل بــود                  عقل را ســوداي ليلــي درربــود

ليك ناقه بس مــراقب بــود وچُست               چون بديدي او مهار خـويش سست

فهم كردي زو كه غافل گشت و دنـگ             رو سپس كـردي به كـره بي درنگ

چون به خـود باز آمدي ديــدي زجا                   كو سپس رفته است بس فـرسنگـها

در ســه روزه ره بــدين احــوالهـا                    مـاند مجنــون در تــردد ســالها

گفت اي ناقـه چـو هـر دو عـاشقيم                 ما دو ضـد بس همــره نــالايقيم

نيستت بر وفق مــن مهــر و مهــار                   كـرد بــايد از تـو صحبت اختيار

ايــن دو همره يكـدگـر را راهــزن                     گمــره آن جان كو فرو نـايد زتن

جان زهجر عرش انــدر فــاقـه اي                    تـن ز عشق خـاربن چون نـاقه اي

جان گشـايد سوي بــالا بــالهـــا                      در زده تــن در زميــن چنگـالـها

تا تو با من بــاشي اي مـرده وطن                  پس زليــلي دور مــاند جان من

روزگارم رفت زين گــون حـالها                         همچــو تيـه و قوم موسي سـالها

خطــوطيني بود اين ره تا وصـال                      مانده ام در ره زشستت شصت سال

راه نزديك و بمانــدم سخت دير                        سيـر گشتم زين سواري سير ، سير

                                                                  مثنوي معنوي ، دفتر چهارم : 1533-1550

در ادعيه نيز مي خوانيم « وانّ الراحل اليك قريب المسافه » ، ديگري راه را از دو قدم نيز كوتاهتر مي داند و مي گويد : همان پا نهادن بر نفس ، قدم نهادن به بارگاه وصال مي باشد .

« يك نكته‌ات بگويم خود را نبين كه رستي » غالب مشكلات آدمي از خودبيني و خود شيفتگي ناشي مي شود . اگر من اهل تعصب جاهلانه و جزميت باشم بخاطر اين است كه خود محور هستم و آنچه را به من مربوط مي شود يا نسبت پيدا مي كند فارغ از حق بودن يا نبودن ترجيح مي دهم . اگر من دنبال تملك گرايي هستم اهل بخل و امساك و شح نفس و حسد ورزي و كينه توزي و نظاير اينها هستم باز به خاطر اين است كه خودم را مي بينم و نسبت به خود در فكر گردآوري و فزون طلبي و نظاير اينها هستم . خود شيفتگي مانع محبت من به ديگران مي شود . «پائولو كوئيلو» مي گويد: «عشق دست و دل باز است » و كسي كه نسبت به ديگران محبت ورزد از هزينه دادن واپس نمي رود .

من اگر از نثار محبت نسبت به ساير همنوعان دريغ مي ورزم به خاطر اين است كه «خود» سافل و فرودين چنان در من ريشه گرفته است كه غير از خودم را نمي بينم و همه چيز در حالت معطوف به «من» معني و مفهوم پيدا مي كند و چنين كسي هر چند به ظاهر موفق هم باشد به واقع زيانكار و خاسر است . رسول اكرم (ص) مي فرمايد: « خاب عبد و خسرلم يجعل الله تعالي في قلبه رحمة للبشر»، (مغبون و زيان كار است بنده اي كه نسبت به افراد بشر مهربان و دلسوز نباشد)، (نهج‌الفصاحه، ص301) .

خير كن با خلق بهر ايـزدت                  يـا براي راحت جـان خــودت

تا هماره دوست بيني در نظر               در دلت نايد زكين ناخوش صور

                                                        مثنوي معنوي ، دفتر چهارم ، ابيات : 1979-1980

كسي كه اهل احسان باشد در همين دنيا هم نتيجه اش را مي بيند : « للذين احسنوا في هذه الدنيا حسنه » ، ( نحل ، 30 و زمر ،‌10) دنيا هم همان است كه به « من » و « خود » گره مي خورد من اگر گرفتار ريا و سمعه هستم بخاطر اين است كه «خودم» را مي بينم و مي خواهم كاري كه كرده ام به چشم بيايد و مثلاً نفله نشود . «كريستين بوبن» مي گويد : «زيباترين كنش آن است كه به خاطر كسي خودت را خسته كني بي آنكه او متوجه خستگي تو بشود» . كليم كاشاني گويد :

به خلق احسان كن و چشم از تلافي پوش ، مي بايد             به كسي راحت رسان بي عوضي چون باد زن باشي

براي چنين كسي خوبي عين خوشي مي باشد.

غــلام همت آن نــازنينم                 كه كار خير بي روي و ريا كرد

 دكتر شريعتي در كتاب « نيايش » مي گويد : «خدايا به من توفيق فداكاري در سكوت روزي فرما »حركت اخلاقي ، حركتي در جهت بازيابي خود واقعي است . اقبال لاهوري مي گويد :

اي ز خود پوشيده خود را بازياب               در مسلماني حرام است اين حجاب

و اين مستلزم شناخت ابعاد گوناگون از خود بيگانگي و رهايي از خودهاي كاذب مي باشد آنگونه كه علي (ع) مي فرمايد : « اقبل علي نفسك بالادبار عنها » ( بارويگرداني از خود به خود روي آور) فاصله بين انساني كه بايد باشد و « نيست » و انساني كه نبايد باشد ولي «هست » بايد علي الدوام كم شود . تا اينكه نهايتاً انسان توصيفي همان انسان توصيه اي شود كه تمامي قابليت ها را تا حدّ امكان در خود به فعليت رسانده است . شيخ اشراق در رباعي منسوب به وي مي گويد :

رهرو تويي و راه تو و منزل تو                 هشدار كه راه را به خود گم نكني

اگر كسي نسبت به خود واقعي بي تفاوت باشد تدريجاً متروك ، مهجور و شايد هم ممسوخ مي شود و بعد از آن ديگر صلاح و اصلاح بسيار سخت خواهد بود ، براي اين كه خود واقعي شكوفا شود بايد نفس را مهار كرد و مراقبت دائم از خويشتن داشت.

بر باد فنا تا ندهي گرد خودي را               هرگز نتوان ديد جمال ابدي را

مولانا آيات 67 به بعد سوره « بقره » را در فرازي از مثنوي اينگونه تاويل كرده است :

زنـده شد كشته ز زخــم دم گــاو                      همچو مس از كيميا شد زرّ ساو

كشته بــرجست و بگفت اسـرار را                    وانمـود آن زمره خــونخوار را

گفت روشن كين جماعت كشتـه‌اند                    كين زمان در خصميم آشفته اند

چون كه كشته گردد اين جسم گران                 زنـده گـردد هستي اسـرار دان

جــان او بينــد بهشت و نــار را                           بــاز دانـد جمـله اســـرار را

وانمــايد خـــونيــان ديـــو را                               وا نمــايد دام خــدعه وريو را

گــاو كشتن هست از شـرط طريق                    تا شود از زخم دمش جـان مُفيق

گــاو نفس خويش را زوتــر بكش                        تا شود روح خفي زنده و به هُش    

                                                      مثنوي معنوي ، دفتر دوم ، ابيات: 1439-1446

صلاحمان در اين است كه همواره « اژدهاي نفس » را در « برف فراق » قرار دهيم كه اگر «خورشيد عراق » بر وي تابيدن گيرد يخَش باز خواهد شد و سود و سرمايه را يكجا خواهد بلعيد

ميل ها همچـون سگــان خفتــه اند               اندريشان خيـر و شــر بنهفته اند

چون كه قدرت نيست خفتند اين رده              همچو هيزم پاره ها و تـــن زده

تا كه مــرداري در آيــد در ميــان                   نفخ صــور حرص كوبد بر سگان

چون در آن كوچه خري مـردار شـد                صـد سـگ خفته بــدان بيدار شد

حرصهــاي رفته انــدر كتــم غيب                    تـــاختن آورده سـر بر زد زجِيب

مو به مــوي هر سگــي دندان شده               وز بــراي حيـله دم جنبان شــده

نيم زيــرش حيــله ، بالا آن غضب                  چون ضعيف آتش كه يابد او حطب

شعــله شعــله مي رسد از لامكـان               مي دود دود لهـب تــا آسمـــان

صد چنين سگ اندرين تن خفتـه اند                چون شكـاري نيست شان بنهفته اند

يا چون بــازانند و ديــده دوختــه                     در حجاب از عشق صيـدي سوخته

تا كلــه بــرداري و بينــد شكــار                     آنگهــان ســازد طواف كـوهسار

شهـــوت رنجور ســاكن مــي بود                 خــاطر او ســوي صحت مي رود

چـون ببينــد نان و سيب و خــربزه                 در مصــاف آيـد مـزه و خوف بزه

گــر بود صبــار ، ديدن سود اوست                آن تهيــج طبــع سستش را نكوست

ورنباشد صبــر پس نــاديــده بــه                    تيــر دور اولي ز مـــرد بــي زره

                                                            مثنوي معنوي ، دفتر پنجم ، ابيات : 626 - 640 

وقتي اين نفس كشته شد منازعات و مشاجرات و مناقشات نفساني نيز رخت بر مي بندند چرا كه انانيت انسان را تحريك نمي كند

گر تو فرعون مني از مصر تن بيـرون كني          در درون حالي ببيني موسي و هارون خويش

لنگري از گنج مادون بسته اي بر پاي جان         تـا فروتر مي روي هـر روز با قارون خويش

                                                                                                           ديوان شمس

آيه اله نخود كي اصفهان مي نويسد : درويشي مهمان شيخ انصاري شد و چهل روز مهمان او بود پس از چهل روز از شيخ پرسيد آيا در اين چند روز از من گناهي ديدي؟ شيخ گفت نه! پرسيد پس چرا بعضي از اهل شريعت اينقدر با درويشان منازعه نموده و آنها را طرد مي‌كنند؟ شيخ گفت : مثل من با مثل تو اختلاف ندارد ديگران هم از خودشان بايد پرسيد!

غبارا روي جانان مي توان ديد             اگر خود را نبيني در ميانه

امام (ره) مي گويد : اگر تمامي انبياء در يك شهر جمع شوند اختلافي بينشان روي نمي دهد چرا كه هواي نفس بر آنها غلب نيست ( نقل به مضمون ) و پيشتر سعدي نيز گويد : « چهل درويش بر گليمي بخسبند و دو پادشاه در اقليمي نگنجند» . اعاذناالله من شرور انفسنا.

                                                                                                       الحمدلله رب العامين