ظاهراً مراد از نِیستان ،خاستگاه انسان و «من» و منظور از مرد و زن کل موجودات و مخلوقات می باشد. پاره ای از شارحان نظیر ملاهادی سبزواری نیستان را با اعیان ثابته و ماهیات تطبیق داده اند که شرح و تطبیق تکلف باری به نظر می آید.نیستان از منظری ؛"عالم معنی " و "جهان بی صورتی"می باشد که مولانا در حکایت شیر و نخجیران گوید:

صورت از معنی چو شیر از بیشه دان                      یا چو آواز و سخن ز اندیشه دان

این سخن و آواز از اندیشه خاست                             تو ندانی بحر اندیشه کجاست

لیک چون موج سخن دیدی لطیف                               بحر آن دانی که باشد هم شریف

چون ز دانش موج اندیشه بتاخت                                از سخن و آواز او صورت بساخت

از سخن صورت بزاد و باز مرد                                     موج خود را باز اندر بحر برد

صورت از بی‌صورتی آمد برون                                     باز شد که انا الیه راجعون

پس ترا هر لحظه مرگ و رجعتیست                             مصطفی فرمود دنیا ساعتیست                                                                                               مثنوي معنوي ؛دفتر اول

شاید هم مراد از نیستان "عالم ذر " و عالم الست " باشد که خداوند در قرآن می فرماید و فقط در یک آیه قرآن ذکر شده است :«وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ»؛ (اعراف؛172) .

 شیخ بهایی گوید:

در روز الست، بلی گفتی                                     امروز، به بستر لا خفتی

آن روز «بلی» گفتی اما امروز «لا» می گویی! آن «بلی» همان فطرت و زبان ازلی انسان است. فطرت انسان، ازلی است؛ یعنی در ظرف زمان و مکان نمی گنجد.

آن زبان «بلی» را فراموش کرده ایم  و امروز به خطاب «أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ» بلی نمی گوییم و به بستر لا خفته ایم! شاید برای اینکه به امور غیر حق تعالی مشغول شده ایم. اشتغال پیدا کرده ایم؛  چنانچه این اشتغالات را از خودمان دور کنیم [آنگاه به ندای فطرت پاسخ خواهیم گفت]. دور کردن لزوما به این معنا نیست که منزوی شویم. منظور انزوا نیست؛ این که انسان منزوی شود و این امور را از خود دور کند، باید با تنبّه به این مراتب رسید.

اگر به اصل خودت تنبّه پیدا کنیم که شاید همان فطرت ماست و نوعی ازلیّت دارد و در ازل بلی گفته و عهدی بسته است [اسیر قید و بند این دنیا نخواهیم شد]. این عهد،  مهم است و [نشان می دهد که] انسان بالذات متعهّد است، منتهی عهد خود را فراموش کرده است. انسان هایی که تعهّد ندارند، عهد [ازلی] خود را فراموش کرده اند. انسان به حسب ذات با حق بیعت بسته است و این عهد، عهد ازلی است. وقتی بلی گفتی، این عهدی بود که با خدا بستی.

سعدی گوید:

پیش از آب و گل من در دل من مهر تو بود         با خود آوردم از آنجا، نه به خود بر بستم

 مهر حق و حقیقت از ازل در دل انسان بوده است .  

 ممکن است کسی در ظاهر، چیزی [بر خلاف این اصل] بگوید، ولی در سرّ سویدا خودش و وقتی با خود خلوت می کند، خداگراست.

 فردوسی گوید:

 یکی ابلهی شب چراغی بجست               که با وی بدی عقد پروین درست

چنان شب چراغی که ناید بدست             شنیدم که بر گردن خر ببست

من آن شب چراغ سحرگاهی‌ام                فروزان کن ماه تا ماهی‌ام

ولیکن مرا بخت ابله شعار                       ببسته است بر گردن روزگار

[این حکایت] آدمی است که  گوهر گرانبهایی را یافته ولی نمی داند که آن چیست [و چه ارزشی دارد]. نمی شناسد زیرا گوهرشناس نیست. این شخص، مرکبی هم دارد. او این شیء زیبا را که نمی داند حقیقت آن چیست و چقدر گرانبها و بی بدیل و بی مثال است، به گردن مرکبش می بندد! 

فردوسی در پایان قطعه می گوید:

 من آن شب چراغ سحرگاهی‌ام                           فروزان کن ماه تا ماهی‌ام

من همه عالم را روشن می کنم، اما چه کنم که حالا به گردن روزگاری پست بسته شده ام.

مولانا گوید:

 ما در اين دهليزِ قاضيِ قضا                      بهر دعويِ الستيم و بلي

که بلی گفتیم و آن را ز امتحان                  فعل و قول ما شهودست و بیان

از چه در دهلیز قاضی ای گواه                  حبس باشی ده شهادت از پگاه

زان بخواندندت بدین‌جا تا که تو                    آن گواهی بدهی و ناری عتو                                                                           مثنوی معنوی ؛دفتر پنجم مولانا

در موارد متعددی از مثنوی و دیوان شمس به این جدائی اشاره دارد. مولانا می گوید ما در این دنیا نظاره گر هستیم ؛ از نظر مولانا  ما تمام  ویژگیهايي را که در غربت عادی داریم ؛ در این دنیا نیز داریم و به این سبب هر آنکه حس غربتش عمیقتر است، انسانی کاملتر است. به همین علت در باب شمس که او را کاملترین انسان می‌داند گفته است «خود غریبی در جهان چون شمس نیست».استاد دکتر مرتضوی می فرمود: چکیدۀ سخنان مولانا و مشخصاً مثنوی در دو کلمه : "مشتاقی "و "مهجوری"  می شود. در دیوان شمس گوید:

بالا روم بالا روم، آنجا بودم آنجا روم                        بازم رهان بازم رهان اینجا به زنهار آمدم                                                                                                   غزل:1390

یا در غزلی که درترتیب تدوینی در اوایل دیوان شمس قرار دارد گوید:

چو مرا به سوی زندان بکشید تن ز بالا             ز مقربان حضرت بشدم غریب و تنها

به میان حبس ناگه قمری مرا قرین شد            که فکند در دِماغم هوسش هزار سودا                                                                                                        غزل:164

 در ادبیات عرفانی، انسان در دنیا حكم  فردی را دارد كه در بلاد غربت بسر می برد، احساس غربت ؛بیگانگی و عدم تجانس می كند ؛ در فلسفه های جدید نیز غربت انسان مطرح شده است  این احساس واقعاً در انسان هست. شاید برای این است كه : آنكه «ما» ی واقعی ما از جای دیگر به اینجا افاضه شده و باید برگردد، وطن اصلی جای دیگر است. از جای دیگر آمده و باید به آنجا برگردد، ما یك موجود صددرصد طبیعی نیستیم، واقعیت ما ؛ماوراء الطبیعی است، وطن اصلی ما آنجاست،

در احادیث نقل شده : "موتوا قَبْلَ اَنْ تَموتوا "؛ (بحارالانوار ، ج ؛ 69 ؛ص 317اَ ) امام علی (ع) فرماید:« اخْرِجوا مِنَ الدُّنْیا قُلوبَكُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ تُخْرَجَ مِنْها اَبْدانُكُم» ؛(نهج البلاغه ، خطبه ی 203 )  از مردن است كه به حیات واقعی می رسیم . انسان تا از طبیعت نمیرد به حقیقت زنده نمی شود.

حافظ  گوید:

جامی نیز گوید:

مولانا تشبیهی در ارتباط با  غربت انسان از فیل و هندوستان آورده است: می گویند :فیل را از هندوستان می آورند، و همیشه به سرش می كوبند تا حواسش اینجا باشد؛ فیل وقتی می خوابد هندوستان را خواب می بیند، برای اینكه اصلش از هندوستان است، آنوقت می گوید: علت اینكه انسان آرزوی جاویدانی و خلود دارد و  جهان را با خودش بیگانه می بیند و آرزوهای خودش را آنچنان وسیع می بیند كه تمام جهان برای آرزوهای او كوچك است این است كه اینها همه نشانه هایی است كه از جهان دیگر دارد و آنچه در اینجا به صورت آرزو در انسان جلوه می كند مانند آن است كه در عالم خواب بر فیل جلوه می كند. فیل آنچه كه در بیداری دیده و به یادش هست وقتی می خوابد همان را خواب می بیند، انسان آنچه كه در جهان ماقبل الطبیعه می دیده است و با آن آشنایی دارد، در این دنیا كه برای او مثل خواب است [اَلنّاسُ نِیامٌ فَاِذا ماتُوا انْتَبَهوا" ( بحارالانوار ، ج : 4ص42)] به صورت آرزوها، میلها، دردها، شوقها و هجرانها در روحش منعكس می شود. غیر انسان اینگونه نیست ؛ می گوید:

حافظ هم گوید:

 انسان را مانند مرغی می داند كه از آشیان خود جدا شده است . در نگاه حافظ، انسان مرغ بیرون از آشیانه و جا گرفته در خرابه است. در مثنوی «آهوی وحشی» نیز غربت انسان را یادآور می شود. انسان را  به آهوی وحشی[ غیر اهلی] تشبیه می كند كه او را گرفته اند و از خیل آهوان جدا مانده است:

غریب فقط با غریب می تواند رفیق باشد. آن شعر معروف امرء القیس چنین است:

یعنی غریب با غریب قوم و خویش است، دوتا غریب وقتی همدیگر را پیدا می كنند مثل این است كه دوتا قوم و خویش هستند.

تعبیر عرفانی « لا تَذَرْنِی فَرْداً » برگرفته از آیه شریفه :« رَبِّ لا تَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوارِثِینَ»؛(انبیاء؛89) ؛می باشد ؛ "خدایا مرا در طبیعت باقی نگذار "! به من توفیق بده كه از سرای طبیعت عبور كنم. اگر انسان در طبیعت بماند و نتواند خودش را به ماوراء طبیعت برگرداند، در واقع در تبعیدگاه و در غربت بسر برده است.

من با این دام غیر از سیمرغ كه پادشاه مرغان است شكار دیگری نمی كنم.

مولانا در اوایل حکایت بازرگان و طوطی گوید: 

ای حریفان بت موزون خود                                  من قدحها می‌خورم پر خون خود

یک قدح می‌نوش کن بر یاد من                             گر نمی‌خواهی که بدهی داد من

یا بیاد این فتادهٔ خاک‌بیز                                      چونک خوردی جرعه‌ای بر خاک ریز

ای عجب آن عهد و آن سوگند کو                          وعده‌های آن لب چون قند کو

گر فراق بنده از بد بندگیست                               چون تو با بد بد کنی پس فرق چیست

ای بدی که تو کنی در خشم و جنگ                     با طرب‌تر از سماع و بانگ چنگ

ای جفای تو ز دولت خوب‌تر                                  و انتقام تو ز جان محبوب‌تر

نار تو اینست نورت چون بود                                 ماتم این تا خود که سورت چون بود

از حلاوتها که دارد جور تو                                    وز لطافت کس نیابد غور تو

نالم و ترسم که او باور کند                                  وز کرم آن جور را کمتر کند

عاشقم بر قهر و بر لطفش بجد                             بوالعجب من عاشق این هر دو ضد

والله ار زین خار در بستان شوم                            همچو بلبل زین سبب نالان شوم

این عجب بلبل که بگشاید دهان                            تا خورد او خار را با گلستان

این چه بلبل این نهنگ آتشیست                           جمله ناخوشها ز عشق او را خوشیست

عاشق کلست و خود کلست او                            عاشق خویشست و عشق خویش‌جو                                                                                         مثنوی معنوی ؛دفتر اول
و در فرازی دیگر:

حبذا روزی که پیش از روز و شب                         فارغ از اندوه و آزاد از طلب

متحد بودیم باشاه وجود                                      حکم غیریت به کلی محو بود  

بود اعیان‌ جهان‌ بی‌ چندوچون‌                               ز امتیاز علمی‌ و عینی‌ مصون‌

نی‌ به‌ لوح‌ علمشان‌ نقش‌ ثبوت‌                             نی‌ ز فیض‌ خوان‌ هستی‌ خورده‌ قوت‌

نی‌ ز حق‌ ممتاز و نی‌ از یکدگر                              غرقه‌ دریای‌ وحدت‌ سربه‌سر

ناگهان‌ در جنبش‌ آمد بحر جود                              جمله‌ را در خود ز خود بی‌خود نمود

امتیاز علمی‌ آمد در میان‌                                      بی‌نشانی‌ را نشان‌ها شد عیان‌

واجب‌ و ممکن‌ ز هم‌ ممتاز شد                              رسم‌ و آیین‌ دوئی‌ آغاز شد

بعد از آن‌یک‌ موج‌ دیگر زد محیط‌                            سوی‌ ساحل‌ آمد از اوج‌ بسیط‌

موج‌ دیگر زد پدید آمد از آن‌                                     برزخ‌ جامع‌ میان‌ جسم‌ و جان‌

پیش‌ آن‌ کز زمره‌ اهل‌ حق‌ است‌                             نام‌ این‌ برزخ‌ مثال‌ مطلق‌ است‌

موج‌ دیگر باز در کار آمده‌                                       جسم‌ و جانی‌ زو پدیدار آمده‌

جسم‌ هم‌ گشتست‌ طوراً بعد طور                         تا به‌ نوع‌ آخرش‌ افتاد دَوْر

نوع‌ آخر آدم‌ است‌ و آدمی                                     گشت‌ محروم‌ از مقام‌ محرمی‌

بر مراتب‌ سربه‌سر کرده‌ عبور                                 پایه‌پایه‌ ز اصل‌ خویش افتاده‌ دور

گر نگردد باز مسکین‌ زین‌ سفر                                 نیست‌ از وی‌ هیچ‌ کس‌ مهجورت 

ابن سینا در آغاز قصیده عبنیّه (که هبوطیه و نفسیه نیز نامیده شده ) و  در 20 یا 21 بیت (بنا به اختلاف نسَخ) سروده و استقبالهای متعددی نیز از آن شده ؛ گوید: 

هبطت اليك من المحل الارفع                               و رقاء ذات تعّزز و تمنّع

محجوبه عن كل مقله عارف                                 و هي التي سفرت و لم تبرّقع 

و حافظ گوید:

طایر گلشن قدسم چه دهم شرح فراق             که در این دامگه حادثه چون افتادم                                                                                                      غزل:317
مولانا در غزلی بسیار دلنشین نیز که در اواخر دیوان شمس واقع شده گوید: 

سنگ مزن بر طرف کارگه شیشه گری                      زخم مزن بر جگر خسته خسته جگری

 بر دل من زن همه را ز آنکه دریغ است و غبین           زخم تو و سنگ تو بر سینه و جان دگری

باز رهان جمله اسیران جفا را جز من                        تا به جفا هم نکنی جز در بنده نظری 

هم به وفا با تو خوشم هم به جفا با تو خوشم           نی به وفا نی به جفا بی‌تو مبادم سفری 

 مولانا در این فراز گوید : امیدوارم از پیش تو سفری نکنم‫! حال چرا سفر کرد؟شاید قرار بر این بود که از خامی به پختگی برسد چنانکه در بیت معروف ذیل که در پاره ای از نُّسَخ  دیوان کبیر آمده ؛گوید:

حاصل عمرم سه سخن بیش نیست        خام بدم ، پخته شدم ، سوختم 

حکایت در غزل پیشین از اینجا آغاز می‌شود:

چونک خیالت نبود آمده در چشم کسی                 چشم بز کشته بود تیره و خیره نگری 

پیش ز زندان جهان با تو بدم من همگی                  کاش بر این دامگهم هیچ نبودی گذری

 چند بگفتم که خوشم هیچ سفر می‌نروم               این سفر صعب نگر ره ز علی تا به ثری                                                                                            دیوان شمس ؛غزل:2458

"ثری"به معنی خاک می باشد چنانکه بعضا وقتی کسی از دنیا می رود ؛ موقع یادکردش می گویند: "طاب ثراه"

ابیاتی از غزل فوق یادآور دو بیتی است که به علی بن ابی‌طالب(ع) نسبت داده‌اند ‫و ظاهرا مولانا به آن نظر داشته است:‬

تَغَرَّبْ عَنِ الأَوْطَانِ فِیْ طَلَبِ العُلَى          وسافِرْ ففی الأَسْفَارِ خَمْسُ فَوَائِـدِی

تَفَرُّجُ هَـمٍّ، واکتِسَـابُ مَعِیْشَـةٍ                 وَعِلْمٌ ، وآدابٌ، وصُحْبَـةُ مَاجِـدِی

سفر کن ولی هدف تو از سفر، "طلب علوّ " و برتریها یعنی طلب فضیلتها و کسب کمالها باشد. و در سفر پنج فایده نهفته است:  تفرج می‌کنید، اکتساب در‌آمد می‌کنید، علم پیدا می‌کنید، آداب زندگی می‌آموزید و به همنشینی بزرگانی نائل می‌شوید‫؛غیر از مسئله کسب علم، صحبت است. صحبت یعنی همنشینی. در سفر، به همنشینی با مردمان بزرگ توفیق پیدا می‌کنید. گاهی صحبت با افراد بزرگ، به روح شما کمال می‌دهد [نه صحبتِ تعلیم و تعلّم ، بلکه منظور همنشینی با آنهاست]
گفتم اي جانِ خبر! بي تو خبر را چه کنم               بهر خبر خود که رود از تو مگر بي خبري

چون ز کفت باده کشم بي خبر و مست و خوشم    بي خطر و خوف کسي بي شر و شور بشري

گفت به گوشم سخنان چون سخن راه زنان            ‎برد مرا شاه ز سر کرد مرا خيره سري

قصه دراز است بلي آه ز مکر و دغلش                  ‎گر ننمايد کرمش اين شب ما را سحري

مگر آنکه باز طلایه‌های بازگشت به وطن پیدا شود وگرنه معشوق با فریب مرا از خود جدا کرد.
 حال شباهت نی با این انگاره و تصویر ذهنی "غریبستان" در چیست. به تعبیر ادبا هر تشبیهی نیازمند وجه شبهی است. از چه لحاظ انسان ؛ عاشقی است در غربیستان؟

ویژگی اول عاشق در غریبستان، درد و اندوه فراق است:

از درد چاره نیست چو اندر غریبییم            وز گرد چاره نیست چو در خاکدان رویم

و:

عجب مدار ز کوری که نور دیده بجوید         و یا ز چشم اسیری که اشک غربت بارد

و در بیتی دیگر:

زین فرقت و غریبی طبعم ملول شد         ای مرغ روح وقت نیامد که برپری

 نقل است وقتی شمشیر بر فرق علی () می خورد ؛ می فرماید:«فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ»؛ (به خدای کعبه رستگار شدم!)؛(بحارالانوار، ج 42، ص: 288)

ویژگی دوم [که ادامه ویژگی اول مي باشد]  اشتیاق رفتن است:

جان غریب اندر جهان مشتاق شهر لامکان          نفس بهیمی در چرا چندین چرا باشد چرا

چرا درحالی که جان می‌خواهد به لامکان بازگردد، نفس بهیمی [حیوانی] مشغول چرا است؟

در مثنوی گوید:

چونک هر جزوی بجوید ارتفاق                    چون بود جان غریب اندر فراق؟

 به روایت مثنوی ، بلال زمان مرگ به همسرخود :

گفت نه نه بلک امشب جان من             می‌رسد خود از غریبی در وطن
یا:
منم مهره تو فتاده ز دستت                  از این طاس غربت بیا درربایش

و این غزل مولانا در بستر بیماری خطاب به فرزندش:

 رو سر بنه به بالین تنها مرا رها کن            ترک من خراب شب گرد مبتلا کن

ماییم و موج سودا شب تا به روز تنها           خواهی بیا ببخشا خواهی برو جفا کن
                                                                                             غزل:2039
نقل است : وقتی حربن یزید ریاحی راه را برای امام حسین (ع) وکاروانش بست و آن حضرت را از مرگ بیم داد ، حسین(ع) خطاب به او فرمود :"... افبالموت تخوفنی؟هیات، طال سهمک و خاب ظنک! لَستُه أخاف الموت…"(القاضی نورالله الشوشتری، احقاق الحق وازهاق الباطل، مع التعلیقات السید شهاب‌الدین المرعشی النجفی، مكتبه المرعشی النجفی، قم، ج11،‌ص601)

 هیچ می‌دانی چه می‌گوید رباب                        ز اشک چشم و از جگرهای کباب

 و در غزلی با مطلع معروف:"بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست" گوید:

ویژگی سوم: در سفر به یک منطقه بیگانه از آرامش دل و سکینه خاطر کاسته می شود ؛ آنچه در دیار غربت دیده می شوداز آن ما نیست. انسان با باغ یا خانه‌ای می تواند انس بگیرد که مطمئن است امکان دارد سالها در آن زندگی کند. اگر در یک هتل مستقر می شود نمی‌تواند آن آرامش لازم را داشته باشد، چراکه با هیچ کدام از عناصر آن هتل نمی‌تواند خو بگیرد شايد تجربه کرده ايم که در خانه آشنايان خوابمان نمي برد!

خاکی اَست آن کف غریبست اندر آب           در غریبی چاره نبود ز اضطراب

                                                                                  مثنوی ؛دفتر پنجم

 در بیتی دیگر:

خاموش باش و راه رو و این یقین بدان       سرگشته دارد آب غریبی چو آسیا

                                                                                        غزل:201

 مولانا غریبی را مانند آب در آسیا می‌داند که روی سر آدمی که می‌ریزد آرام و قرار را از انسان می‌ستاند؛ چنانکه آب سکون را از آسیا می‌گیرد و آن را به گردش می‌آورد.  در بیت دیگری گوید:

چون از این جا نیستم این جا غریبم من غریب          چون در این جا بی‌قرارم آخر از جاییستم

                                                                                                   غزل:1599

بیت فوق نکته مهمی را بیان می‌کند :اگر کسی از مولانا بپرسد از کجا می‌گویی در این عالم غریبیم؟ پاسخ می دهد : اگر غریب نبودیم تا این اندازه بی‌قراری نمی کردیم. اینکه ما نشست و سکون نداریم ، حاکی از جای دیگری بودن می باشد.

مولانا در غزل مهمی گوید:

آن نفسی که باخودی یار چو خار آیدت                وآن نفسی که بیخودی یار چه کار آیدت

آن نفسی که باخودی خود تو شکار پشه‌ای        وآن نفسی که بیخودی پیل شکار آیدت

آن نفسی که باخودی بسته ابر غصه‌ای             وآن نفسی که بیخودی مه به کنار آیدت

آن نفسی که باخودی یار کناره می‌کند               وآن نفسی که بیخودی باده یار آیدت

آن نفسی که باخودی همچو خزان فسرده‌ای      وآن نفسی که بیخودی دی چو بهار آیدت

در بیت بعدی که قبلا نيز اشاره شد ؛ گوید:

جمله بی‌قراریت از طلب قرار توست                   طالب بی‌قرار شو تا که قرار آیدت
                                                                                               غزل:323

حافظ گوید:

 هوای کوی تو از سر نمی‌رود آری                      غریب را دل سرگشته با وطن باشد

                                                                                                 غزل:160

و:

ویژگی چهارم: در غربت به همه چیز به چشم زودگذر نگاه می‌شود. مولانا بی تفاوتی و اهتمام نداشتن به امور دنیوی را به این سبب می‌داند:

 تو جان جان افزاستی آخر ز شهر ماستی     دل بر غریبی می‌نهی این کی بود شرط وفا

خواجه عبدالله انصاری در تعریف زهد می گوید : "الزُهدُ إسقاط الرَغبَةِ عَنِ الشَیءِ بِالکُلِیَّة".
"اسقاط" در اینجا متعلق به شیء است؛ یعنی  به شیء برمی گردد و نه به رغبت.  مطلق رغبت را نفی نمی کند، زیرا انسان بی رغبت،از صفت انسانی خارج  می شود  -بلکه  متعلَق رغبت را تغییر می دهد. به خدا و صفات نیک رغبت و...رغبت می ورزد.  زهدورزی  عارفانه، برگرفتن رغبت  از "شیء" است - شیء در نگاه عارفان، هر چیزی غیر حق است -  قلبی که تنها متوجه حق است و از هر آن چه غیرحق است  خالی است، طبیعی است که در مورد آن چه از دنیا که از دست می رود، دچار تاسف و آن چه از دنیا که به دست می آورد، دچار شادمانی نخواهد گشت. از این رو میل و رغبت زاهد، متوجه اموری می شود که با انسانیت،تعالی وکمال او متناسب است.  قلبی که از محبت دنیا خالی باشد و از دنیا اعراض کند و منصرف از آن باشد، نه تأسف بر إدبار آن و نه فرحناکی بر إقبال آن می کند.

کسی که قلبش را خداوند تسخیر کرده، با اقبال و ادبار مردم تغییر نمی کند؛ حب و بغض غیر خدا، به هیچ وجه مسبب فرحناکی و یا اندوهناکی او نمی شود"اگر تو آن منباشی از اینو آن نیندیشم" برای قلب زاهد یک حالت سهل انگاری و بی اعتنائی رخ دهد که توجه به دنیا و زخارف آن نکند تا چه رسد که از فوت آن تأسف و از اتیان آن فرح برای او رخ دهد.

قرآن در وصف قارون فرمايد:  "فَخَرَجَ عَلَی قَومِهِ فِی زینَتِهِ قَالَ الذَّینَ یُرِیدُونَ الحَیوةَ الدُّنیَا یَا لَیتَ لَنَا مِثلَ مَا اُوتِی قَارُونُ إنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ . وَ قَالَ الَّذِّینَ اُوتُو العِلمَ وَیلَکُم ثَوَابُ اللهِ خَیرٌ لِمَن آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً وَ لا یُلَقَّیهَا إلا الصَّابِرُونَ" (قصص ؛77_78) قارون با تمام زینت خود از میان قوم خود عبور می کرد. عده ای با دیدن این صحنه گفتند:خوشا به حال قارون که صاحب چنین  ثروتی  است. اما افرادی که از علم  حقیقی برخوردار بودند، گفتند: وای بر شما، پاداش خداوند به اهل  ایمان  و عاملان عمل صالح بهتر است. و صبر پیشه گان از این نعمت برخوردارند.
کساني که به حیات دنیوی دلخوش کرده بودند و مقصود و مرادشان دنیا و زینت آن بود، چون قارون را با زینت های او دیدند، حسرت زینت او را داشتند. ولی آن هایی که صاحب علم بودند و از جانب حق تعالی به آن ها علم غیب عنایت شده بود، اعتناء به زینت دنیا و قارون نداشتند و طالب ثواب الله بودند، و می دیدند که با صبر و شکیبایی به آن ثواب ها خواهند رسید؛ رغبتِ این صاحبان علم به ثواب های اخروی بود.

ظاهرا آیه  شریفه ناظر به مقام اول از زهد است  که مبنی بر اعراض از لذت دنیا برای رسیدن به لذت آخرت[ترک شهوت برای شهوت] است  "و محتمل است که آیه شریفه راجع به مقام زهد هم نباشد ؛نقل است از پیامبر در مورد معنای آیه شريفه «فمن یرد الله أن یهدیه یشرح صدره للإسلام» ؛( هر کس را که خداوند بخواهد هدایت کند، دلش را برای اسلام می گشاید) مي پرسند ؛حضرت (ص)می فرمایند اگر خداوند بخواهد کسی را هدایت نماید، سینه ی او را باز و گشاده می کند. باز می پرسند  ما هذا الشَّرحُ؟ گشادگی سینه چیست؟ایشان  در جواب می فرمایند: " إنَّ النُّورَ إذا دَخَلَ القَلبَ انشَرَحَ لَهُ الصَّدرُ وَ انفَسَحَ "پیامبر  با بیان مثالی در پاسخ می فرمایند: اگر  نور وارد قلب شود، سینه گشاده می شود و فسحت می یابد. هر کس  با هر میزان معلوماتی که داشته باشد  گشادگی قلب را درمی یابد  چرا که تاریکی و روشن شدن فضا را به وسیله نور تجربه کرده  قلب گشاده نیز قلبی نورانی است ؛ می پرسند  آیا قلب نورانی و سینه گشاده علامت و نشانه ای هم دارد؟ قِیلَ: یا رَسُولَ اللهِ! وَ هَل لِذلِکَ عَلامَةٌ؟ ظاهرا می پرسند: چگونه می توان دانست که  قلب  نورانی شده یا نه؟ تاثیر این نورانی شدن چیست؟  حضرت پاسخ می دهند: بله ! قالَ: نَعَم التَّجافِی عَن دارِ الغُرُورِ وَ الإنابَةُ إلی دارِ الخُلُودِ وَ الإستِعدادُ لِلمَوتِ قَبلَ نُزُولِهِ))."،  و علامت آن چند امر است:

الف-  چنین قلبی  از دار غرور [که همان دنیا می باشد] دوری می گزیند و به حق و قیامت متوجه  می شود. چنین فردی حاضر نخواهد شد که آبروی همه را برای رسیدن به خواسته های خود ببرد و هرگز هیچ کس را محروم نخواهد کرد تا خود به غنیمتی دست یابد؛ زیرا قوای او در اثر نورانیت قلب، نورانی شده و حقیقت  دنیا، را که دار غرور است درک کرده.
ب-  روی خود را به سوی دار باقی و جاودان بگرداند.

ج-  خود را برای تسلیم نمودن  جان به جان آفرین آماده می نماید.

                                                                مثنوي معنوي ؛ دفتر اول

ویژگی پنجم  : در غریبستان نه زبان مردم آن را می فهمیم  نه آنها زبان ما را می فهمند. به همین سبب  نمی‌توانیم تفاهم داشته باشیم.مولانا در حکایت آهو در طویله در دفتر پنجم مثنوی نیز به این اشاره دارد:

روزها آن آهوی خوش‌ناف نر                    در شکنجه بود در اصطبل خر

مضطرب در نزع چون ماهی ز خشک          در یکی حقه معذب پشک و مشک

از این رو مولانا می‌گوید: عارف از شادیهای مردم تعجب می‌کند. مردم هم از غمهای یک عارف در تعجبند. علی (ع)در توصیف اولیای خدا در حکمت 139 نهج البلاغه خطاب به کمیل بن زیاد فرماید: " هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ وَ بَاشَرُوا رَوْحَ الْيَقِينِ وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ وَ صَحِبُوا الدُّنْيَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَى أُولَئِكَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِينِهِ آهِ آهِ شَوْقاً إِلَى رُؤْيَتِهِمْ انْصَرِفْ يَا كُمَيْلُ إِذَا شِئْتَ " نیز در وصف خود فرماید: " من از شهرت می‌گریزم چنان که حیوانات جنگل از شیر می‌گریزند " ولی خیلی ها دنبال شهرتند.

مولانا نیز به این ناهمزبانی اشاره دارد:

وآن جان غریب در تظلم                                می‌نالد و ترجمان ندارد

                                                                                 غزل:697

 نتیجه این ناهمزبانی آن است که احساس تعامل مطلوب نداریم . مولانا در چند جا گفته است که من و دیگران مانند آب و روغنیم: 

من چو آب و روغنم هرگز نیامیزم به کس      زانک من جان غریبم این سرایی نیستم

                                                                                                      غزل:1587

 چون به آخر فرد خواهم ماندن                               خو نباید کرد با هر مرد و زن

اقبال لاهوری گوید:

ویژگی ششم : در غربت نیاز به راهنمای زنده است. این رمز آن است که در مولانا این همه به حضور شیخ تاکید می‌شود.مولانا در فرازي از دفتر اول مثنوي خطاب به حسام الدين گويد:

ای ضیاء الحق حسام الدین بگیر                       یک دو کاغذ بر فزا در وصف پیر

و در ادامه گويد:

پیر را بگزین که بی پیر این سفر                       هست بس پر آفت و خوف و خطر

آن رهی که بارها تو رفته‌ای                            بی قلاوز اندر آن آشفته‌ای

پس رهی را که ندیدستی تو هیچ                    هین مرو تنها ز رهبر سر مپیچ

گر نباشد سایهٔ او بر تو گول                           پس ترا سرگشته دارد بانگ غول

غولت از ره افکند اندر گزند                             از تو داهی‌تر درین ره بس بدند

از نبی بشنو ضلال ره‌روان                              که چه شان کرد آن بلیس بدروان

صد هزاران ساله راه از جاده دور                      بردشان و کردشان ادبیر و عور

حافظ گويد:

طي اين مرحله بي همرهي خضر مكن           ظلمات است بترس از خطر گمراهي
                                                                                             غزل:488

و اهميت پير چنان است كه سير و سلوك را بدون وجود پير ناممكن مي داند:

به كوي عشق منه بي دليل راه قدم             كه من به خويش نمودم صد اهتمام و نشد!
                                                                                                 غزل:168

واضح است مراد از پیر کسانی نیستند که الفاظ و عباراتی در ذهنشان انبار شده و مخاطب را به تقلید و تکرار سوق می دهد بلکه کسی است که هنجارهای وجودی آدمی را متحول می سازد و چشمه سار زلالیست که جان عطشناک در جوارش به آرامش می رسد . پيري که صاحب کمال است و جانش جلوه گاه معرفت و معنويت می باشد و "رايحه خدا "از وي استشمام می شود:

پيري نه كه پاي بسته باشد                          پيري كه ز خويش رسته باشد

پيري نه كه بايدش كرامت                             پيري كه بيابد استقامت

پيري نه كه غايب است و دور است               پيري كه هميشه در حضور است

آن پير كه كشف او عيان است                       تحقيق لقاش، جاودانست

پيري كه چو بر دلت نشيند                            حال ازل و ابد ببيند

بحريست محيط پر جواهر                              آراسته باطنش چو ظاهر

هم علم و عمل در او مصوّر                          هم با نظرش قدم برابر

ملك و ملكوت شاهراهش                             تخت جبروت، تكيه گاهش

چنين کساني به غايت کميابند:

اين طايفه در جهان غريبند                             در حضرت كبريا نقيبند

جز نام نديده اي ز عنقا                                  افسانه شد اين حديث، حقّا!

دکتر شریعتی در وصیت نامه اش خطاب به پسرش احسان نویسد: تنها نعمتی که برای تو در مسیر این راهی که عمر نام دارد آرزو می کنم، تصادف با یکی دو روح خارق العاده، با یکی دودل بزرگ، با یکی دو فهم عظیم و خوب و زیباست...

ویژگی هفتم:انسان نوعا در غربت ناشناخته است ؛ انسانی که به غربت خود در این خاکدان پی می برد دنبال شناخته شدن نیست. خداوند در حدیث قدسی فرماید:«اولیائی تحتَ قِبابی لا یعرفهم غیری»؛(اولیای من در سراپرده های من قرار دارند و کسی آنها را نمی شناسد) اینان شهرت را آفت می دانند و به تعبیر آیت الله حاج میرزا علی اکبر مرندی جانشان در آید برایشان مطلوبترست تا شهره و معروف شوند.

متصل با بحر و خارج چون حباب                              دوست را هستیم در تحت قِباب

                                                                                                  عمان سامانی

ویژگی هشتم: اگر کسی در کشور خود مقام بالایی داشته باشد و به کشور دیگر برود ؛ آن شکوه ظاهری کشور خودش را ندارد .  نقل است :هارون الرشید با بهلول به حمام رفت و با در آوردن لباسها از بهلول پرسید: من چقدر می‌ارزم ؟ بهلول گفت :پنج دینار !  هارون با  تعجب گفت :  همین لنگ من پنج دینار می‌ارزد. بهلول پاسخ داد : من هم بهای لنگ را گفتم ؛ خودت هیچ نمی ارزی! در غریبستان کسی شاه نیست. بنابراین در اینجا بی ما و من هستیم:

خواهم که شرح گویم می‌لرزد این دلم             زیرا غریب و نادر و بی‌ما و بی‌منیست
                                                                                                 غزل:443

ویژگی نهم: در غربت  نظاره‌گریم؛ در مناسبتها و مراسم مانند تظاهرات و یا کارناوال حضور فعال نداريم اما در شهر خود اینگونه نیستیم.

ویژگی دهم :در غربت می خواهیم از فرصت محدود حدّاکثر استفاده مطلوب را داشته باشیم ؛ انسان در غربت دنیا زندگیش را با زیستن در زندگی دیگران و مقایسه خود با دیگری تلف نمی کند و دنبال استفاده بهینه از فرصت سبز حیات است

 و وقت محدود اقامت خود را صرف امور مطلوبتر می سازد:

                                                                                  الحمد لله رب العالمين