داستان پیر چنگی که در عهد عمر از بهر خدا روز بینوایی چنگ زد میان گورستان
مأخذ حکایت آنگونه که استاد فروزانفر نقل کرده اسرار التوحید می باشد و اینگونه که: «حسن مودب گفت که روزی شیخ در نیشابور از مجلس فارغ شده بود و مردم رفته بودند و من در خدمت شیخ ایستاده بودم چنانکه معهود بود و مرا وام بسیار جمع آمده بود و دلم بدان مشغول بود که تقاضا می کردند و هیچ معلوم نبود و مرا می بایست که شیخ در آن سخن گوید و نمی گفت. شیخ اشارت کرد که واپس نگر، بنگریستم پیرزنی دیدم از درِ خانگاه می آمد من نزدیک وی شدم، صرّه ای به من داد گرانسنگ و گفت: صد دینار زرست پیش شیخ برو بگو تا دعایی در کار من کند من بستدم و شاد شدم و گفتم: هم اکنون وامها باز دهم، پیش شیخ بردم و بنهادم، شیخ گفت:اینجا منه بردار و می رو تا گورستان حیره، آنجا چهار طاقی است نیمی افتاده و در آنجا شو،یری آنجا خفته سلام ما بدو رسان و این زر به وی ده و بگوی که چون این نماند باز نمای تا بگویم دیگر بدهند و ما اینجائیم تا تو باز آیی.حسن گفت: من به آنجا رفتم که شیخ اشارت کرده بود، در شدم پیری را دیدم سخت ضعیف، طنبوری در زیر سر نهاده و خفته، او را بیدار کردم و سلام شیخ بدو رسانیدم و آن زر بدو دادم. آن مرد فریاد در گرفت و گفت: مرا بیسش شیخ تر، پرسیدم که حال تو چیست؟ پیر گفت: من بردی ام چنین که می بینی و پیشۀ من طنبور زدن است، چون جوان بودم به نزدیک خلق قبولی عظیمی داشتم و در این شهر هیچ جای دو تن به هم نبودندی که من سومی ایشان نبودی و بسیار شاگردان دارم، اکنون چون پیر شدم حال من چنان شد که هیچکس مرا نخواندی تا اکنون که دست تنگ شدم و من هیچ شغل دیگر ندانم و مرا از خانه بیرون کردندو گفتند: ما تو را نمی توانیم داشت و ما را در کار خدای کن، راه فرار هیچ ندانستم بدین گورستان آمدم »و به درد بگریستم و با مق تعالی مناجات کردم که خداوندا هیچ پیشه ای ندانم و جئانی و قوّت ندارم، همه خلقم رد کرده اند، تاکنون زن و فرزند نیز مرا بیرون کردند، اکنون من و تو و تو من، امشب مطربی خواهم کرد تا نانم دهی، تا به وقت صبحدم چیزی می زدم و می گریستم چون حسن گفت: با هم به نزدیک شیخ آمدیم و شیخ هم انجا نشسته بود، آن پیر در دست و پای شیخ افتاد و توبه کرد، شیخ گفت: ای جوانمرد از سر کمی و نیستی و بی کسی در خرابه نفسی بزدی صایع نگذاشت برو و هم با او می گوی و این سیم می خور. پس رو به من کرد و گفت: ای حسن! هرگز هیچ کس در کار خدای تعالی زیان نکرده است، این او را پدید آمده بود از آنِ تو نیز پدید آید. حسن گفت: دیگر روز که شیخ از مجلس فارغ شد کسی بیامد و دویست دینار زر به من داد که پیش شیخ بَر! شیخ فرمود که در وجه وام صرف کن، پس دلم از وام فارغ گشت.» (بدیع الزمان فروزانفر، مآخذ و تمثیلات مثنوی، ص 21-20). عطار هم در مصیبت نامه به این حکایت اشاره کرده است.
1913- آن شنیدستی که در عهد عُمر بود چنگی مُطری با کرّ و فرّ
کرّ: جمله کردن فرّ: گریختن کرّ و فرّ: توان و شکوه
مولانا: چون چنگم و از زمزمۀ خود خبرم نیست ای گویم و اسرار ندانی
این حکایت را شنیده ای که در زمان عمر بن خطّاب، چنگ نواز ماهری بوده که با شکوه و زیبایی نگ می نواخت؟
نکات حکایت: اهمیت موسیقی، ناپایداری عمر، اجابت دعا با دل شکسته، گناه شمردن زرنگی، شرط وصول صدق است نه ظواهر.
توبه موجب تولد ثانوی می شود، بازرگان و طوطی
«جانش رفت و جان دیگر زنده شد» آن هم در قبرستان عرفان کل تلاقی ما را دو کسهاست
1914- بلبل از آواز او بیخود شدی یک طرب ز اواز خویش صد شدی
آن چنگ نواز چنان زیبا می خواند که بلبل از شنیدنِ صدای او از خود بیخود می شد و صدای دلنشین و خوشایندش شادی دلها را صد برابر می کرد.
1915- مجلس و مجمع، دمش آراستی وز نوای او قیامت خاستی
آوای او موجب گرمی مجالس می شد و زینت بخش اجتماعات بود و از نوا و نغمه اش قیامت بر پا می شد.
1916- همچو اسرافیل کآواز ش به من مردگان را جان در آرد در بدن
نوای او مانند بانگ اسرافیل موجب زنده شدن مردگان می شد.
1917- یار گسایل بود اسرافیل را کز سماعش بر برستی فیل را
رسایل: جمع رسیل= همراه، هم آواز: کسی که خواننده یا نوازنده را مشایعت می کند در خواندن و نواختن
سماع: شنیدن
یا برای اسرافیل همراه و دمساز و هم آواز بود که با شنیدن صدایش کسانی که مانند فیل سنگین بودند بال و پر در می آوردند.
احتمالاً مولانا در بیت فوق با توجه به علاقه ای که به موسیقی داشته رهاوردهای سلوکی و عرفانی نغماتِ معنوی را یاد آور می شود که بعضاً صدای دلنشین و قطعاتِ شنیدنی موجب شبکبار و سبکبال شدن جان انسان می گردد و زنجیر تعلقات را از پایِ جان باز می کند.
1918- سازد اسرافیل روزی ناله را جان دهد پوسیدۀ صد ساله را
مولانا از بیت فوق با بی عرفانی باز می کند و می گوید:
اسرافیل روزی[روز قیامت] ناله سر خواهد داد و با دمیدن در صور به مردگانی که صد سال پیش از دنیا رفته بودند جان خواهد بخشید. قرآن می فرماید: «یوم ینفخ فی الصور فتأتون افوجاً»، (نبأ، )
1919- انبیاء را در درون هم نغمه هاست طالبان را ز آن حیات بی بهاست
پیامبران در درون خود نغمه هایی دارند و برای مشتاقان و علاقه مندان معنوی از آن نغمه ها حیاتی بسیار ارزشمند که قیمت آنرا نمی توان معین کرد حاصل می آید. شاید مراد حیات طیبه قرآنی باشد.
1920- نشنود آن نغمه ها را گوش کس[گوش حس] کز ستمها گوش حسّ باشد نجس
گوشهای حسّی و ظاهری آن نغمه ها را نمی شنوند زیرا گوش ظاهر به خاطر ستمها و جفاهایی که از آدمی سر می زند ناپاک می باشد.
شاید مراد از ستم سخنان یاوه و بیهوده باشد یا بهتان و دروغ و افترا و ....
حکایت پیر چنگی از حکایات دلنشین و متأثر کننده مثنوی می باشد و مانند سایر حکایات نکات معرفتی و اخلاقی ارزشمندی با خود به همراه داردو محور حکایات مبتنی بر تحول، تبدّل و توبّد دوباره می باشد که در انجیل آمده و در متون عرفانی نیز بر آن اشاره شده است: لن یلج ملکوت السموات من لم یولد مرتین. (شرح اصول کافی ملا صدرا، ج 1، ص 361 و تفسیر ابن عربی، ص 18)
مولانا در توصیف پیامبر اکرم (ص) گوید:
زاده گانی است احمد در جهان صد قیامت بود او اندر عیان
دفتر ششم
در مورد خودش نیز می گوید:
زاده اولم بشد زاده این نفس من ز خودم زیادتم ز آنکه دوباره زاده ام
من به شهی رسیده ام ز کف خوشش کشیده ام خانه شه گرفته ام گر چه چنین پیاده ام
غزل: 1409
ای همه پوسیده در کون و فساد جان باقیان نروئید و نزاد
تولدی که تحولی عمیق در جان آدمی ایجاد کند و موجب چرخش و وراریخت و ترادیسی در زندگی گردد. او را از ظلمت خارج سازد و به ودای نور وارد نماید.
بعد از این نور به آفاق دهیم از دل خویش که به خورشید رسیدیم و غبار آخر شد
در روزگاران گذشته انسانهایی از این تحول و تولد دوباره برخوردار گشته اند که از جملۀ آنها که مولانا نیز به او اشاره کرده ابراهیم ادهم می باشد در دفتر چهارم مثنوی گوید:
بر سر تختی شنید آن نیک نام طقطقی و هایی و هویی شب ز بام
گامهای تند بر بام سرا گفت با خود اینچنین زَهره که را؟
بانگ زد بر روزن قصرا او که کیست؟ این نباشد آدمی مانا پریست
سر فرو کردند قومی بوالعجب ماهمی کردیم شب بهر طلب
هین چه می جوئید گفتند اشتران گفت اشتر بام بر که جُست هان؟
پی بگفتندش که تو بر تخت جاه چون همی جویی ملاقات اله
خود همی بُد دیگر او را کس ندید چون پَری از آدمی شد ناپدید
معنی اش پنهان و او در پیش خلق خلق کی بینند غیر ریش و دلق
چون ز چشم خویش و خلقان دور شد همچو عنقا در جهان مشهور شد
آگوستین قدیسSaint Augustinus فیلسوف و متفکر مسیحی اهل الجزایر کنونی نیز از کسانی است که این تحوّل در جانش پدید آمد. کتاب اعترافات که زندگینامۀ فلسفی – اعتقادی وی می باشد و اولین زیست نامۀ خود نوشت در غزت می باشد کتابی خواندنی و پر سوز و گداز می باشد که جانی عاشق آنرا به رشته تحریر در آورده است.
حکایت موسی و شبان از منظری بر این تحول دلالت دارد وقتی موسی (ع) شبان را می بیند و می گوید:
هیچ آدابی و تربیتی مجو هر چه می خواهد دل تنگت بگو
کفر تو دین است و دینت نور جان آمِنی و ز تو جهانی در امان
ای مُعاف یفعل الله ما یشاء بی مُحابا رو زبان را برگشا
گفت ای موسی از آن بگذشته ام من کنون در خون دل آغشته ام
من ز سدره منتهی بگذشته ام صد هزاران ساله ز آن سو رفته ام
تازیانه بر زدی اسم بگشت گنبدی کرد و سر ز گردون برگذشت
دفتر دوم
حر زیامی نیز این منظر حکایتی دلنشین و درز آموز دارد، صبح عاشورا او را گرفته ومغموم می بینند و می گوید: برای چه نگرانی؟ این جنگ که فرجامش مشخص است آنگونه که نقل شده می گوید: خودم را بین بهشت و جهنم می بینم و به سوی خیمۀ امام حسین (ع) می رود و از یاران آن حضرت (ع) می گردد.
عبد فرا- آقای میرزا علی شیرازی
حکایت خود مولانا نیز اینگونه است پس از ملاقات با شمس به حیات برینی نایل می گردد و می گوید:
مرده بودم زنده شدم، گریه بودم خنده شدم دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم
اینکه انسان بتواند بیدار شود، متحول گردد – اال
امام علی (ع): اما من نومک بقطه؟
ای محبوس چاه جاه! ای دلبسته ما و مال مگر این پنج روزه دریابی
ای، شاه رفت و در خوابی شرم بادت که قطره آبی
تا کی این کبر باد و آتش خشم
عمر برف است و آفتاب تموز اندکی مانده خواجه عره هنوز
خوانساری گفت:
گفت ای بوده حجابم از اله ای مرا تو راهزن از شاهراه
از پی این عشق و عشرت ساختن صد هزاران جان بشیاد باختن
2204-چون به طوطی خود طوفی مرندی چون به خانه آمدی هم با خودی
سامی یوسف در یکی از آهنگهایش می گوید: Don’t jugie me so don’t judje me
به هیچکس به چشم تحقیر نگاه نکنیم.
هیچ کافر را به خواری ننگرید که مسلمان مردنش باشد امید
می گویند شخصی از دنیا رفته بود و از عارض می خواهند در مجلسش صحبت کند عارف قبول می کند و پس از صحبت درس و بحث را تعطیل و متوقف می کند وقتی علت را می پرسند می گوید: وقتی در مجلس حرف می زدم از مقامات و شهروندان شاخص که می آمدند حالم تغییر می کرد من هنوز صلاحیت دعوا ندارم.
1921- نشنود نغمۀ پری را آدمی کو بوَد ز اسرار پریان اعجمی
اعجمی: عجم: غیر عرب، در بیت فوق بیگانه و نامحرم
آدمی صدای پری را نمی شنود زیرا انسان با اسرار پریان بیگانه و از ادراک آن عاجزست.
1922- گر چه هم نغمه پری زین عالم است نغمۀ دل برتر از هر دو دَم است
هر چند که نغمۀ پری هم از این جهان است ولی نغمۀ دل و جان از کلام ادمی و نغمۀ پری برتر و والاترست.
1923- که پری و آدمی زندانی اند هر دو در زندان این نادانی اند
زیرا پری و آدمی زندانی هستند و هر دو در زندان جهل و نادانی گرفتار می باشند.
1924-معشر الجن، سوره رحمان بخوان تستطیعوا، تنفذوا را باز دادن
[در تأیید ابیات فوق] در سورۀ رحمن این آیه را بخوان: یا معشر الجن و الانس ان استعطعتم ان تنفذوا من اقطار السموات و الارض فانفذوا و لا نفذون الا بسلطان» به اگر می توانند از کرانه های آسمان و زمین بیرون شوید، پس خارج شوید» توجه کن و تأمّلی دوباره در آن داشته باش.
مولانا پس از انبیاء به اولیا و نغمه های آنان اشاره می کند و می گوید:
1925- نغمه های اندرون اولیاء اولاً گوید که ای اجزای لا
اجزای لا: افراد عالم خاک و ماده که با خیال و وهم خود را هست می دانند.
نغمه های درون اولیاء نخست با زبان حال به شما می گویند که ای اجزای لا[ای به ظاهر موجوداتی که به واقع معدوم یا «عدمهای هستی نما»ئید.]
اجزای لا کسانی هستند که تصور می کنند مستقل از خداوند وجودی دارند و بندی موهومات پندارین خودشان هستند.
مولانا در ابیات فوق از عبارت نغمه و تأثیر موسیقی استفاده کرده که فارابی نیز میان فطرات انسان و موسیقی پیوند قائل است و پیدایش موسیقی را معلول سرشت انسان می داند.
1926- هین ز لای نفی، سرها بر زنید زین خیال و وهم سر بیرون کنید
از این وجود موهوم و پندارین به حقیقت وجود را یابید و با واقع نگری از خیال و و هم سر بیرون کنید و فراتر آئید. در مناجات شعبانیه:
1927- ای همه پوسیده در کون و فساد جان باقیان نروئید و نزار
کون و فساد: در فلسفه گفته می شود در عالم هر لحظه صورتی از عناصر و ماده تباه می شود و صورت تازه ای به آن تعلق می گیرد.ای کسانی که در کون و فساد پوسیده شده اید و هستی و زندگی تان رو به تباهی است آن جان باقی روح مجرد شما رشد نکرد بالنده نشد و زایشی هم نداشت. مصرع دوم قابل تطبیق با حدیث منسوب به حضرت عیسی (ع) می باشد که به عربی اینگونه نقل شده :«لن تلخ ملکوت السموات من لم یلد مرتین»، (به ملکوت هستی وارد نمی شود کسی که دو بار زاده شود.)
پوسیده در کون و فساد یعنی اسیر زندگی مادی و گرفتار اندیشه های حقیر و نازل
1928- گر بگویم شمه ای ز آن نغمه ها جانها بر زنند از دخمه ها
دخمه: سردات، قبرستان
اگر من شمّه ای از آن نغمه ها را برایتان بگویم، جانها از دخمه ها سر بر می زنند.[ارواح انسانی که در دخمۀ قابل و کالبد جسم محصور و پوسیده اند از لطافت آن نغمه ها زنده می شوند و سر بیرون می کنند.] در این بیت نیز مولانا به گورستان اشاره می کند.
1929- گوش را نزدیک کن کآن دور نیست لیک نقل آن به تو دستور نیست
گوش جان خود را به کسی که نغمه های معنوی را با زبان باطنی بیان می کند نزدیک کن که از تو دور نیست ولی برای شنیدن آن آواها باید اهلیت و قابلیت لازم را احراز کنی وگرنه آن شخص موظف به انتقال نغمات به تو نیست.
قرآن می فرماید:«اولئک ینادون من مکان بعید.»
خداوند و صدایش به ما نزدیک است ولی ما خودمان را دور ساخته ایم.
یار نزدیکتر از من به من است این عجب بین که من از وی دورم
و اسمع دعائی اذا دعوتک و اسمع ندایی... واجعلنی ممن نادیته فاجابک.
باز قرآن می فرماید:«فاستبقوا الخیرات اینما تکونوا یأت بکم الله جمیعا.»، (خدا به شما می رسد)
1930- هین که اسرافیل وقتند اولیاء مرده را ز ایشان حیات است و حیا
[ای مردگانی که در میان قبرِ این تن و جسد زندانی هستید!] بدانید که اولیای خدا از منظر قرآنی و عرفانی حیات واقعی صرفاً با نفس کشیدن و علائم زندگی ظاهری را نشان دادن حاصل نمی شود بلکه باید از لحاظ معنوی انسان را به زندگی نائل آید.
گر نشان زندگی جنبندگی است خار در صحرا سراسر زندگی است
هم جُعل زنده است هم پروانه لیک فرقها از زندگی تا زندگی است
آقای محمد حسین حسینی تهرانی: وقتی آقای مطهری سید هاشم حداد را دید گفت: این سیّد حیات بخش است.