هو

از مؤلفه ­های ضروری و مفید در ارتباط با آینده ­پژوهی ، «حزم» و دوراندیشی می ­باشد که رهآوردهای مبارکی با خود به همراه دارد. «حزم» در یک تعریف عبارت است از : دوراندیشی و توجه داشتن به فرجام کارها و مشورت نمودن با عاقلان و خردورزان. « الحزم النظر فی العواقب و مشاورة ذوی العقول « ، دوراندیشی  تدارک دیدن بسترهای لازم برای وقایع آینده می­باشد.

همانگونه که اشاره شد دوراندیشی رهاوردهای متعددی با خود دارد که اجمالاً عبارتند از :

۱ـ سلامت : در احادیث نقل شده است : « ثمرة الحزم السلامة » ، ( از رهآوردهای دوراندیشی، سلامت می­باشد ). و :« الا وَ انّ من تورط فی الامور من غیر نظر فی العواقب فقد تعرّض لمفدحات النوائب » ، ( آگاه باشید کسی که بدون دوراندیشی اقدام به انجام کاری کند، خود را در معرض مصیبتهای سنگین قرار داده است.)

۲ـتامل در موارد شبهه :رهاورد دیگر دوراندیشی اینکه موجب مداقه در موارد شبهه می­ گردد : « من الحزم الوقوف عندالشبهة ».

۳ـمواجهه معقول و متناسب با وقایع:  دوراندیشی آمادگی مواجهه با پیشامدها را موجب شده و تقویت می کند : « من الحزم التّاهب والاستعداد ». انسان دوراندیش بیدار است :«الحازم یقظان ».

۴ـ جدیت و انجام به موقع کارها: انسان حازم و دوراندیش کارهای خود را با تسویف به آینده موکول و محوّل نمی­کند : « الحازم من جاد بها فی یده و لم یأخر عمل یومه الی غده » ، ( دور اندیش کسی است که از آنچه در دست دارد می­بخشد و کار امروزش را به فردا نمی­اندازد ).

۵ـ امید به خدا : انسان دوراندیش در عین برخورداری از امکانات ظاهری ، چشم امید به یاری پروردگار دارد و همواره از خداوند مدد می­جوید: « احزم النّاس من توهّم العجز لفرط استظهاه ».

تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافری است                  راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش

مولانا جلال الدین در حکایت آغازین مثنوی، وقتی استغنای پندارین و اعتماد به نفس مفرط طبیبان ظاهر بین را بیان می­کند در ادامه می­گوید :

تـرک استـثنـاء نــگــفـتــنـد از بــطـر                              پــس خــدا بــنـمـودشـان عـجـز بـشـر

ترک استـثنـاء مرادم قسوتی است                             نه همین گفتن که عارض حالتی است

انسان ممکن است در مقابل عوامل وموانع پرشماری قرار بگیرد که از غالب آمدن به آنها عاجز باشد، برای همین در میان مؤلّفه­های دوراندیشی استعانت از خداوند و توکل به نیروی لایزال الهی نیز جایگاه والایی دارد.

 ۶ـ  مآل اندیشی و فرجام نگری : از ویژگیهای انسان دوراندیش خدامحوری و آخرت اندیشی می باشد:

         عشق آن زنده­گزین کو باقی است                 از شراب جانفزایت ساقی است

                                                                                                    مثنوی معنوی 

چرا که :"هر چه نژاید دلبستگی را نشاید"

بـر کـلـوخـی دل چـه بنـدی ای سـلـیـم                  واطلب اصـلی که آن باشـد مـقیم  

حضرت علی (ع) می­فرماید : « الحازم من لم یشغله غرور دنیاه  عن العمل الاخره ». (دوراندیش کسی است که جلوه و فریبندگی دنیا او را از عمل برای آخرت غافل نمی­کند.)

۷ـ اهتمام در خیر و نیکی :همچنین از نظر علی (ع) حازم و دوراندیش کسی است که به گاه بخشش ، از بذل آنچه در توان دارد دریغ نمی­کند، زیرا که فرصتها گذرا هستند و اغتنام بهینه موقعیتهای پیش آمده کاری عقلانی و خردپسند. سعدی گوید :

خیری­کن ای فلان و غنیمت شمار عمر               ز آن پیشتر که بانگ برآید فلان نماند

۸ـ صبر و شکیب : انسان حازم و دوراندیش صبر را سرلوحه  زندگی خود قرار می­دهد و به عنوان کیمیایی می­داند که در موفقیت و نتیجه گیری از کنشها  اثر سزامندی دارد.

صدهزاران کیمیا حـق آفـرید                                  کیمیایی همچو صبر آدم ندید

و:

صـبـر آرد آرزو را نی شـتـاب                                    صبر کن والله اعلم بالصواب

                                                                                                    مثنوی معنوی

علی (ع) فرماید : « الحازم من شکر النعمه  مقبله و صبر عنها و سلاها مولیه مدبره » ، ( دوراندیش کسی است که وقتی نعمت به او روی آورد شکرگزاری می­کند و آنگاه که نعمت از او روی برمی گرداند صبر و شکیب ورزد) واضح است که این صبر و شکیب به صورت فعالانه [ و نه منفعلانه] می باشد به گونه­ای که در پی استعلا و استکمال دمی غافل نمی­نشیند و شکر نیز به کار گرفتن نعمت در راستای جلب رضایت منعم می­باشد که خود موجب زیادتی نعمت وسعه وجودی انسان می­گردد. قرآن می­فرماید : « لئن شکرتم لازیدنکم و لئن کفرتم انّ عذابی لشدید.»

۹ـمدارا و رودا داری :انسان حازم و دوراندیش اهل مدارا  و انعطاف با رویکرد اخلاقی می­باشد. امام علی (ع) می­فرماید : « الحازم من داری زمانه » ، ( دوراندیش کسی است که با روزگار مدارا می­ورزد) همچنین اهل حزم از ایذا و اذیت دیگران به جدّ اجتناب می­کنند : « الحازم من کفّ اذاه » چرا که اذیت و ظلم به دیگران در واقع ظلم به خود می­باشد. چنانکه خوبی و خیر رساندن به دیگران نیز خوبی در نفس خود می­باشد. قرآن می­فرماید : « ان احسنتم احسنتم لانفسکم و ان اسألم فلها » ، ( بنی اسرائیل ، 6 ) . همچنین انسان حازم و دوراندیش از تحکّم و استبداد رأی منزّه می­باشد. علی (ع) فرماید : « الحازم من من لایستبد برأیه ». حازم ودوراندیش از تعصبهای بی­مورد و تنگ نظری دور می­باشد. در نوشتار  های جداگانه­ای به تفصیل در مورد "مدارا "و "تعصب ، تصلّب و پیشداوری" سخن رفته است .

۱۰ـ توجه به کرامت نفس : انسان دوراندیش از آلوده ساختن جان و گوهر وجودی خود به فرومایگی اجتناب می­کند. علی (ع) فرماید: « الحازم من عقله عن کل دنیه زاجر » ، (دور اندیش کسی است که عقلانیّتش از هرگونه دنائت و فرومایگی بیزار باشد.) و این معنی از حزم با کرامت نفس نیز هم افق می­باشدکه انسان کریم النفس تدریجاً هنجارهای وجودیش عوض می­شود و نسبت به آنچه انسانهای حقیر با حرص و اشتیاق دنبالش هستند بی­اعتنا می­گردد. « الکریم یزدجر عما یفتخر به اللئیم ».

اجمالاً اینکه از منظر احادیث ، « حزم » هم از منظر معرفتی مفهوم پیدا میکند و هم با رویکرد اخلاقی قابل طرح و تبیین می­باشد. انسان حازم و دوراندیش افقهای وسیع­تر و متعالی­تری را می­بیند. در عین حال که در امروز زندگی می­کند ولی از گذشته برای آینده عبرت می­گیرد و دغدغه آینده مطلوب را دارد. انسان دوراندیش در مقابل اتفاقات غیرمنتظره دچار انفعال نمی­شود، همه جوانب را بررسی می­کند و با یک جمع جبری و برآیندگیری در ارتباط با آینده تصمیم گیری می­کند. انسان حازم اسیر احساسات نیست هرچند که بُعد احساسی از ساختهای وجودیش نیز به کمال فعال است ولی عقلانیت وخردورزی­ ، احساس و عاطفه­اش را هدایت می­کند. انسان دوراندیش نسبت به آینده خوش­بین است و در عین مثبت­نگری وقع گرایانه بررسی می­کند .

در شکست ماست حکمتها که چون کشتی شکست       غرقه­ای را دستگیری می­کند هر پاره­ای

  از شکستهای پیش آمده و دچار یأس و ناامیدی نمی­گردد، بلکه درس می­آموزد ،سود و زیان واقعی خود را تشخیص می دهد و در دو راهیها به درستی انتخاب می کند 

انسان دوراندیش در عین حال که نسبت به آینده تدبّر دارد از حال نیز غافل نیست.در دوستی­ها و روابط به گونه­ای رفتار می­کند که در صورت برهم خوردن ارتباط زیان جدّی متوجه وی نگردد. همچنین علم را با حلم توأم می­سازد . منافع مانای بلند مدت را بر لذّات و منافع ناپایدار مقدم می­دارد و با این رویکرد آخرت را نیز اولی و ارجح نسبت به دنیا می­دارد که سرای آخرت دارالقرارست و چند صباح زندگی در این دنیا ممرّی  برای رسیدن به آن ابدیت رازآلود و بی­انتها . انسان حازم بیشتر دنبال تفکر و تدبیر است تا سخن و گفتار ،و سکوتش بر سخن غلبه دارد.

دانه چون اندر زمین پنهان شود                                    سرّ آن سرسبزی بستان شود.

                                                                                                     الحمد لله رب العالمین