از عواملی که در سلامت معنوی بگونه ای نافذ و پُررنگ مدخلیت دارد،توجه به خودشناسی است و در این راستا یکی از مهمترین سوالها ،روشهای خودشناسی می باشد . در نوشتارِ ذیل راه های خود شناسی بصورت چکیده و مختصر بیان می گردد.
1-یکی از روشهای شناخت خود این است که به افلاطون نسبت داده می شود ، وی می گوید: برای شناخت واقع نگرانۀ خود ،فرض کنید نامرئی هستید در این صورت دایره اقدامات وسیع تر می گردد ، شما می توانید اقدام به کارهایی کنید که قبلاً بدلیل نظارت اطرافیان و محیط از انجام آن ها اِبا داشته اید یا از کارهایی امتناع کنید قبلاً بخاطر ملاحظۀ دیگران از روی رغبت یا ناچاری در هر حال انجام می دادید هر قدر مغایرت بین عملکرد شما در این دو حالت فرضی کمتر باشد ،زندگی تان از ارزش و اصالت بیشنری برخوردار خواهد بود.
2- بنا به گفته کارل گوستاو یونگ فرض کنید موقعیتی برایتان فراهم آید و به شما بگویند:هر خواسته ای داشته باشید اجابت و براورده می شود ولی با دو شرط ! اوّل اینکه: فقط یک خواسته مطرح گردد . دوّم: پس از برآورده شدن همیشه با شما باشد و پشیمانی نتیجه ای نداشته باشد این راهکار فرضی می تواند نشان دهندۀ حقیقتِ وجودیِ شما باشد.
مولانا می گوید :
تا در طلب گوهر کانی کانی تا در هوس لقمهٔ نانی نانی
این نکتهٔ رمز اگر بدانی دانی هر چیزی که در جستن آنی آنی
دیوان شمس،رباعی:1815
3-بیشترین علاقه و تمایل برای مصاحبت با به چه کسانی است؟
تو اول بگو با کیان دوستی پس آنگه بگویم که تو کیستی
معمولاً الگو برداری و تاسی از اشخاص می تواند اتاق فکر ما را به پرده تصویر بکشد و این جهت گیری می تواند در ابعاد اخلاقی،سودجویی، عقلی،شخصیتی و ... واکاوی گردد.
۴- مورد یا مواردی که یک شخص در آن مقام دیگر حاضر به معامله نیست و واقعا برایش خطّ قرمز محسوب می گردد.
علی بن ابیطالب می فرماید" اللهم اجعل نفسی اول كریمه تنتزعها من كرائمی، و اول ودیعه ترتجعها من ودائع نعمك عندی." (خطبه 215) پروردگارا! جان من نخستین حقیقت شریفی باشد كه از من خواهی گرفت و اولین امانت تو باشد كه در نزد من است و تو آن را برمی گردانیکه این کلام دارای دو معنای نزدیک و دور است که معنای ظاهری بدین معنی است که درخواست حضرت امیر این بوده است که نقص عضو برای ایشان اتفاق نیفتد – که این امر نیز به اجابت درگاه حق رسیده است- و معنای حقیقی تر آن ، این است خداوند پیش از انکه کرامت نَفس را ازمن بستاند این جان را از من بگیرد که این امر نیز در تمامی احوالات حضرت امیر (ع) مشاهده می گردد.
مارتین لوتر می گوید: بدون وجود چنین اصلی در حیات، زندگی انسانی نیست.
5- بزرگ ترین و اصلی ترین دغدغه فرد چیست. چه ها برای وی مهم و در اولویت هستند
آرى ، در دست ما از آنچه آسمان بر آن سايه افكنده است ، « فدكى » بود كه قومى بر آن بخل ورزيدند و قومى ديگر از سر آن گذشتند و بهترين داور خداوند است . فدك و جز فدك را چه مى خواهم ؟ كه فردا ميعاد آدمى گور است . در تاريكى آن آثارش محو مى شود و آوازه اش خاموش مى گردد . حفره اى كه هر چه فراخش سازند يا گور كن بر وسعتش افزايد ، سنگ و كلوخ تن آدمى را خواهد فشرد و روزنه هايش را توده هاى خاك فرو خواهد بست . و من امروز نفس خود را به تقوا مى پرورم تا فردا ، در آن روز وحشت بزرگ ، ايمن باشد و بر لبه آن پرتگاه لغزنده استوار ماند . اگر بخواهم به عسل مصفا و مغز گندم و جامه هاى ابريشمين ، دست مى يابم . ولى ، هيهات كه هواى نفس بر من غلبه يابد و آزمندى من مرا به گزينش طعامها بكشد و حال آنكه ، در حجاز يا در يمامه بينوايى باشد كه به يافتن قرص نانى اميد ندارد و هرگز مزه سيرى را نچشيده باشد . يا شب با شكم انباشته از غذا سر بر بالين نهم و در اطراف من شكمهايى گرسنه و جگرهايى تشنه باشد
اى دنيا از من دور شو ، افسارت را به پشتت افكندم . من خود را از چنگالهايت رها كردم و از دامهايت بيرون افكندم و از آن پرتگاهها كه بر سر راه من كنده اى اجتناب كرده ام . آن گردن فرازانى كه با دليريهايت فريفتى ، اكنون كجايند ؟ آن مردمى ، كه به زرق و برقهايت مفتون ساختى ، چه شدند ؟ آرى همه در گور خفته اند . به خدا سوگند ، اگر تو موجودى مجسم بودى و پيكرى محسوس ، به خاطر آن گروه از بندگان خدا كه به سراب آرزوها فريفته اى و آنها را در گودالهايى كه بر سر راهشان تعبيه كرده اى ، سرنگون ساخته اى و پادشاهانى كه به ورطه نابودى سپرده اى و به آبشخور بلا آنجا كه هيچكس را از آن بازگشتنى نيست كشيده اى ، حد خد را بر تو جارى مى ساختم . فسوسا كه هر كس بر لغزشگاه تو پاى نهاد ، سرنگون شد و هركس كشتى بر گرداب تو راند ، غرقه گشت و هر كه از چنبر تو سر بيرون كشيد ، پيروز شد
6- واکنش و نحوۀ مواجهۀ شخص در تحولات و دگرگونی های زمانه چگونه است. رفتار و عکس العمل انسان ها متناسب با دگرگونی ها و اتفاقات جامعه سنجیده می شود.
حضرت امیر (ع) در نهج البلاغه می فرماید" المامول مع النقم و المرهوب مع النعم " در اصل معتقد است که همه اميد به او و همه بيم ها از اوست؛ لذا هر اتفاقی ،خیر تعبیر می شود و عکس العملی جز سپاس را نمی طلبد البته رسیدن به این مرحله بنده ای چون علی می طلبد و پیروان راستینِ آن حضرت!
7- پروا و اهمه آدمی از چیست؟ مولانا می گوید :
موش کی ترسد ز شیران مصاف بلکه آن آهوتگان مشک ناف
هر قدر انسان ها از بُعد فکری، اخلاقی وارسته باشند در شناخت موارد ترس های اصلی خود ،جدی تر و و اقعی تر خواهد نگریست.
ترس از خدا به این معنی نیست که از جانب رحمت مطلق ، ظلمی روانه رندگانی انسان گردد. امیر(ع) در حکمت 82 میفرماید که " هیچیک از شما ترس نداشته باشد مگر از گناه خویش." در قرآن کریم آمده است که "امّا من خاف مقام ربّه" (سوره نازعات آیه 49)؛ پس آن که بیم داشت از مقام پروردگارش ...
خوف از علم خداوند و مراقبت دائمى اش نسبت به همه انسانها که هیچ چیز از او پوشیده نیست و خوف از عدالت خداوند که به خوف از کوتاهى و قصور اعمال باز مى گردد.(علامه طباطبایی ، تفسیر المیزان، جلد: 19 ،صفحه :216)
لذا این ترس،ترسی ارزشمند و بیش تر به مسئولیت پذیری و در کل به بُعد اخلاقی زندگی بر می گردد
8- لغزش گاه ها و جایگاه های خارج شدن کنترل نفس از دست انسان کجاست؟ عموماً دو مقولۀ مرد افکن محل لغزش آدمی عنوان شده است : شهوت و خشم
انسان ها در برابر خشم و غضب گوناگون هستند: از رسول اکرم (ص) نقل شده انسانها در ارتباط با خشم متفاوت از هم هستند ، بعضی دیر به خشم می آیند و زود آرام می گیرند. عده ای زود به خشم می آیند و زود برمی گردند، گروهی نیز زود به خشم می آیند و دیر آرام می گیرند. برخی دیگر، دیر به خشم می آیند و دیر آرام می شوند. بهترین اینان، کسانی هستند که دیر به خشم می آیند و زود آرام و راضی می شوند و بدترین ایشان، کسانی هستند که زود به خشم می آیند و دیر آرام و راضی می شوند. این حدیث در اصل به لغزش پای آدمی در این مقوله اشاره می کند. البته این نکته بدیهی است که خشم از قدرت ناشی نمی شود و درک این نکته بسیار مهم است که درشتی و علی الخصوص درشتی بر ضعیف نشانه ضعف است چرا که ضعف درونی سبب بیرونی شدن این عکس العمل می گردد. شاید این بیت در این مکان جانمایی گردد که از کوزه همان برون تراود که در اوست.همچنین مولا علی می فرماید "که خشم خود را با سکوت و هوای نفس را با خرد درمان کنید."
در مورد مقوله شهوت امام علی ضمن تصریح بر دو بُعدی بودن انسان، جدال دائمی میان آن دو را مورد تاکید قرار داده و در نهایت پیروزی هر یک از دو نیروی مزبور را رقم زننده سرنوشت فرد عنوان می کنند: خداوند در فرشتگان (به هنگام آفرینش آنها) فقط عقل را قرار داد بدون شهوت و در حیوانات شهوت را قرار داد بدون عقل و در فرزندان آدم هر دو را قرار داد; پس هر کس عقلش بر شهوت او غلبه کند، برتر از ملایکه و هر کس شهوتش بر عقل او غلبه نماید فروتر از حیوانات است.
9- تنهایی، یکی از راه های خود شناسی بررسی خویشتن در تنهایی است.
10-مواجهه با مرگ: این موضوع و همچنین بحث بر سر این موضوع که تاثیر مرگ من در زندگی اطرافیان چه میتواند باشد حائز اهمیت است. در مورد زندگی سید الشهدا جمله بسیار ناب "هیهات من الذله" بیانگر ارزش زندگی و نوع ملاقات با احدیت اشاره شده است.
همچنین نوع مرگ و نوع زیستن باید همواره مد نظر آدمی باشد" موتو قبل ان تموتوا که بسیار در دین مبین نیز مورد توجه قرار گرفته است و همچنین در سایر تفکرات در حوزة دین و الاهیات نیز افرادی مانند پُل تیلیش(1952) مدعی است: "اضطراب سرنوشت و مرگ اصلی ترین و عام ترین اضطراب و اجتناب پذیر است".