مثنوی ؛ بزرگترین حماسه روحانی بشریت و از باشکوه ترین مصادیق تجلی تفکر و نکته پردازی است که خداوند برای جاودانه کردن فرهنگ ایرانی آنرا به زبان فارسی هدیه کرده است و هنوز بشریت در نخستین پله های شناخت این اثر ژرف و بی همتاست. بنیاد نامه ای است که می خواهد در راستای نیل به کمال راه و روزنه ای به سوی ترمیم کاستی ها ترسیم و ایجاد کند؛ از این رو در تکاپو وکنش گَریست؛ گِرد خود می پیچد؛ و داستان در داستان می آورد. اتفاق های روزمره را با عوالم روحانی در هم می آمیزد. از زمین به آسمان و از آسمان به زمین رفت  آمد می کند، و از همه این ها هدفش آن است که انسان در کوشش مداوم به سوی تعالی به سر برد. مولانا در مقدمه دفتر اول نویسد: «هذا کِتابُ الْمَثنَوى‏، وَ هُوَ أُصولُ أُصولِ أُصولِ الْدّین، فى کَشْفِ أَسْرارِ الْوصولِ وَ الْیَقین!، وَ هُوَ فِقْهُ اللَّهِ الاکْبَر، وَ شَرْعُ اللَّهِ الازْهَر، وَ بُرهانُ اللَّهِ الاظْهَر، مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ، یُشْرِقُ إِشْراقاً أَنْوَرَ مِنَ الْإِصْباحِ، وَ هُوَ جِنانُ الْجَنانِ، ذو الْعُیونِ وَ الْأَغْصانِ، مِنْها عَیْنٌ تُسَمّى‏ عِنْدَ ابْناءِ هذا السَّبیلِ سَلْسَبیلاً، وَ عِنْدَ اصْحابِ المَقاماتِ وَ الْکَراماتِ خَیْرٌ مَقامًا وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا، الأَبْرارُ فیهِ یَأکُلونَ وَ یَشْرَبُونَ، وَ الْأَحْرارُ مِنْهُ یَفرَحُونَ وَ یَطْرَبونَ، وَ هُوَ کَنِیلِ مِصْرَ شَرابٌ لِلصّابِرینَ، وَ حَسْرَةٌ عَلى‏ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الْکافِرینَ، کَما قالَ تَعالى‏ یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً…….. و انه شفاه الصدور و جلاء الاحزان و کشاف القرآن و سعة الارزاق و تطییب الاخلاق، بایدی سفره کرام برره یمنعون بان لا یمسّه الا المطهرون» ؛(اين است كتاب مثنوي و آن، كتابي است دربرگيرنده اصول اصل‌هاي دين در كشف اسرار وصول به حق و يقين؛ اين كتاب فقه و آيين نيكو و روشن و دليل آشكار و متقن خداوند است. مثل نور آن همچون چرغداني است كه در آن چراغي تابان؛ پرتو بيفشاند، روشنتر از روشني صبحگاهان؛ و اين كتاب باغ دلهاست. انبوه از درختان و آكنده از چشمه‌ساران حكمت و معرفت، و از جمله آنها چشمه‌اي است كه پيروان اين راه و مردم سلسبيل‌اش ناميده‌اند، و در نزد اصحاب كرامت بهترين جايگاه و نيكوترين رامشگاه است. نيكان از آن خورند و نوشند و آزادگان (رها شدگان از هوي و هوس) از آن فرحناك و طربناك شوند. و اين كتاب چون رود نيل در سرزمين مصر، شربتي است براي صبر پيشگان و ثابت قدمان و حسرتي براي فرعونيان و حق پوشان، همانگونه كه حق تعالي فرمود: كثيري به آن هدايت وكثيري به آن گمراه شوند؛ شفای سینه ها و زداینده اندوه ها و کشاف رازهای قرآنی و فراخی بخش روزی معنوی و پاک کننده اخلاق است که به دست فرشتگان کرام نوشته شده و آنان جز پاکان را به حقایق آن راه نمی دهند!)

مطالعه مثنوی حضور در محضر مولاناست ؛ گوئی هم اکنون سخن می گوید و گاه به راستی احساس نمی شود که در سده های پیشین می زیسته است:

شکوه پر حشمت و بلند پایه اش آدمی را در خود فرو می گیرد و خیره می سازد ؛ بندی خود می سازد و به کام خود فرو می کشد:

ني نامه 18 بیت آغازین و هسته اصلی مثنوی  می باشد که خود مولانا نوشته است، ادامه مثنوی تا پایان دفتر ششم توسط حسام الدین چلبی و شاگردان وی نوشته شده است. این 18 بیت امهات و لب لباب مثنوی را شامل می شود ؛استاد زرین کوب در کتاب ارزشمند سر نی نویسد:اگر این ابیات هجده گانه درست فهم شود بخش عمده ای از مثنوی تبیین می گردد . استاد مطهری گوید : دیباچه مثنوی انصافاً شاهكاری است اما اگر انسان رموز عرفانی را بداند (مجموعه آثار شهید مطهری . ج23، ص: 428) نوعاً قریب به اتفاق (نه همه)کتابهای ادبی و عرفانی با حمد و ثنای خداوند سبحان شروع می شود و این رویّۀ مرسومی در طلیعه کتابها به شمار می­ آید ولی مثنوی در "خلاف آمد عادت" با «بشنو» شروع می شود.[مثنوی "رحیق التحقیق "سروده "فخرالدین مبارك شاه مرورودی " شاعر قرن ششم هجری نیز كه 1021بیت را شامل می‌شود بدون تصریح نام خدا شروع شده است] مولانا در آغاز اثر جاودانه و بی­ مانندش به شنیدن توصیه می کند چنانکه خداوند در طلیعۀ نزول وحی و پیام آسمانی اش به خواندن توصیه می فرماید. سایر کتابهای ادبی و عرفانی با نام و یاد خدا آغاز می شوند.

بسم الله الرحمن الرحیم                        هست کلید در گنج حکیم

فاتحه فکرت و ختم سخن                       نام خدایست بر او ختم کن                                                                        نظامی ؛مخزن الاسرار

بنام خداوند جان و خرد                           کز این برتر اندیشه برنگذرد                                                                               فردوسی؛ شاهنامه

ای نام تو بهترین سرآغاز                        بی نام تو نامه  کی کنم باز

ای کار گشای هر چه هستند                  نام تو کلید هر چه بستند                                                                            نظامی ؛لیلی و مجنون

یا: اول دفتر بنام ایزد دانا                                صانع پروردگار حیّ توانا

اکبر و اعظم خدای عالم و آدم                       صورت خوب آفرید و سیرت زیبا                                                                              سعدی ؛غزل:1

یا: به نام آنکه هستي نام ازو يافت               فلک جنبش زمين آرام ازو يافت

خدائي کافرينش در سجودش                 گواهي مطلق آمد بر وجودش                                                                            نظامی ؛خسرو و شیرین  

به نام آن که جان را فکرت آموخت            چراغ دل به نور جان برافروخت

ز فضلش هر دو عالم گشت روشن         ز فیضش خاک آدم گشت گلشن                                                                         شیخ محمود شبستری ؛گلشن راز

به نام خداوند جان آفرین                                 حکیم سخن در زبان آفرین

خداوند بخشنده‌ دستگیر                                  کریم خطا بخش پوزش پذیر                                                                                        سعدی ؛بوستان

در آثار منثور نیز همینگونه می باشد. سعدی گلستان را اینگونه آغاز می کند که: «منّت خدای را عزو جل که طاعتش موجب قربتست و به شکر اندرش مزید نعمت ؛ هر نفسی که فرو می رود ممدّ حیاتست و چون بر می آید مفرّح ذات پس در هر نفسی دو نعمت موجودست و...» استاد فروزانفر گوید:بشنو از نی و نی نامه در واقع همان مضمون و مدلول بسم الله است...

در ادامه به شرح اجمالی ابیات نی نامه اشاره می شود:

1- بشنو این نی چون شکایت می کند             از جدائیها حکایت می کند

«بشنو» فعل امر از شنیدن می باشد و به شنیدن دلالت دارد و توصیه می کند. تفاوت بین شنیدن و گوش دادن مانند دیدن و نگاه کردن است که اوّلی حالت غیر اختیاری دارد ولی دومی به صورت انتخاب و توأم با تأمّل می باشد.شايد مولانا "بشنو" را به معنی "گوش بده " گرفته است.معنای دیگری هم که در زبان ادبیات و در زبان روزمره  سابقه دارد این که بشنو  به معنی اطاعت کن باشد.مثل این که می گوییم حرف مرا بشنو! در واقع در این جا منظور این است که حرف مرا اطاعت و اجابت کن!فراتر از گوش کردن کوش شدن مي باشد:

بس کنم که دلبر آمد در خطاب                 گوش شو والله اعلم بالصواب                                                                               مثنوی معنوی ؛ دفتر سوم

در نسخه های متقدم بیت اول به صورت:

بشنو این نی چون شکایت می کند               از جدائی ها حکایت می کند

ضبط شده است ولی صورت معروف آن به گونۀ :

بشنو از نی چون حکایت می کند                 از جدائی ها شکایت می کند

می باشد که ظاهرا نادرست است . در نسخه اي كه بر سر مزار مولانا قرار دارد و 5 سال بعد از درگذشت او [‌667 ه  ] از روي يكي از دست نوشته هاي مورد تاييد مولانا تحرير و بازنويسي شده و معتبرترين نسخه  مثنوي محسوب می شود "بشنو این نی..."آمده است .
اشاره شد:قرآن با "بخوان"  اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ شروع می شود ولی مثنوی با "بشنو"

چون پیمبر نیستی پس رو به راه                    تا رسی از چاه روزی سوی جاه

تو رعیت باش چون سلطان نه‌ای                   خود مران چون مرد کشتیبان نه‌ای

چون نه‌ای کامل دکان تنها مگیر                      دست‌خوش می‌باش تا گردی خمیر

انصتوا را گوش کن خاموش باش                   چون زبان حق نگشتی گوش باش

ور بگویی شکل استفسار گو                         با شهنشاهان تو مسکین‌وار گو 

                                                                                  مثنوی معنوی ؛دفتر دوم

در ارتباط با مراد و منظور از «نی» مصادیق گوناگونی نظیر قلم اعلا و حقیقت محمدیه گفته و تطبیق داده شده است که با منظومه فکری مولانا انطباق چندانی ندارد . اجمالاً یکی از مصادیق «نی» نفس انسان می باشد که روح الهی در آن دمیده شده است: « فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ»؛(سوره ص؛آیه 72) روح و جان آدمی؛ در عین تفاوتهایی که با هم دارند از مصادیق نی شمرده شده اند. پاره ای از شروح با توجه به ابیات دیگری از مثنوی و دیوان شمس، خود مولانا را مصداق نی دانسته اند که احتمال اقوی و صائب به نظر می آید.
مولانا در دفتر اوّل مثنوی می گوید:

ما چوناییم و نوا در ما ز توست              ما چو کوهیم و صدا در ما ز توست

ما چو شطرنجیم اندر برد و مات             بُرد و مات ما ز توست ای خوش صفات                                                                                                      مثنوی معنوی ؛دفتر اول

در دیوان شمس در غزلی با مطلع: «مسلمانان مسلمانان مرا ترکی است یغمائی» گوید:

منم باری بحمدالله غلام ترک همچون مَه                 که مه رویان گردونی ازو دارند زیبایی

دهان عشق می خندد که نامش ترک گفتم من       خود او می دمد در ما که ما نائیم و او نائی                                                                                                      غزل:2499

 "نی" مطرح شده در مثنوی ؛توتم اندیشه آسمانی آن بزرگوارست که از زبان آن بیداری فطرت آدمی را فریاد زده است . (غلامرضا طباطبائی مجد؛خاطراتی هنوز سبز؛ص:330؛نقل قول از عبدالله واعظ) تشبیه انسان و اینکه نی رمزی از انسان می باشد پیش از مولانا هم مرسوم بود: احمد غزّالی در بوارق الاسماع در باب سماع، انسان را به نی [قَصَب] تشبیه می کند. در حدیقۀ سنایی و نیز منظومه ای که اوحد الدین رازی حکیم و طبیب ناشناخته عصر ایلخانی در 180 بیت هم وزن سیرالعباد الی المعاد سنائی سروده نیز به ارتباط انسان با نی اشارت هایی صورت گرفته است. عبدالرحمن جامی و خواجه یعقوب چرخی حصاری عارف طریقت نقشبندیه در قرن نهم [متولد چرخ از توابع لوگر افغانستان] نیز نی را با انسان کامل مترادف دانسته اند که موضوع محوری مهمی در عرفان محسوب می شود و عارفان در باب انسان کامل و جایگاهش در عالم هستی سخنان مبسوطی بیان نموده اند از جمله ابن عربی در فصّ آدمی فصوص الحکم انسان کامل را کون جامع و زبده و سُلافه [عصاره و چکیده] آفرینش و هستی می داند و می گوید: «فهو للحقّ بمنزله انسان العین من العین یکون به النظّر». شیخ محمود شبستری می گوید:

یکی ره برتر از کون و مکان شو                  جهان بگذار و خود در خود جهان شو

لاهیجی در شرح بیت فوق گوید: انسان منتخب و نسخۀ جمیع عوالم روحانی و جسمانی است نیز ابن عربی در فراز دیگری می گوید: هستی و آفرینش بدون انسان کامل کالبُدی است مرده و جامد.در بندهش يا «بندهشن» نيز که به معنی «آفرینش آغازین» یا «آفرینش بنیادین» مي باشد ؛ ني واسطه انتقال فر فريدون از عالم بالا به زمين مي باشد.(آیدنلو، سجاد، از اسطوره تا حماسه، تهران، انتشارات سخن ؛خویشکاری مشترک «نی» در بندهشن و مقدمه مثنوی؛مقاله شانزدهم)

«نی» ناله فراق سر می دهد و از جدائی حکایت و شکایت می کند:

 حدیث هول قیامت که گفت واعظ شهر           کنایتیست که از روزگار هجران گفت                                                                                       دیوان حافظ ؛ غزل:88

شاید از منظری درد و رنج انسان نتیجه دور شدن از جوار قرب خداوند می باشد. « أُوْلَئِكَ يُنَادَوْنَ مِن مَّكَانٍ بَعِيدٍ»؛(فصلت؛44) انسانی که در عین نزدیکی خداوند به او، خودش را دور نموده و فاصله گرفته است.

ما ز خود سوی تو گردانیم سر                         چون توی از ما به ما نزدیکتر                                                                           مثنوی معنوی؛دفتر دوم
دوست نزدیکتر از من به من است                  وین عجب تر که من از وی دورم

چه کنم با که توان گفت که او                        در کنار من و من مهجورم                                                                             سعدی؛گلستان ؛باب دوم

و برای آرامش و سکینه خاطر باید به خداوند نزدیک شود:

جمله بی قراریت از طلب قرار توست              طالب بی قرار شو تا که قرار آیدت                                                                              دیوان شمس؛غزل:323

قرب به خداوند نیز با رها شدن از قید هستی موهوم و پندارین حاصل می آمد

قرب نه بالا و پستی جُستن است              قرب حق از قید هستی زستن است                                                                                      مثنوی معنوی ؛دفتر سوم

باید" مَن" های موهوم را کنار گذاشت!

تعینهاست پیش پای سالک در ره منزل           که از مرز خودی گر بگذرد رهرو خدا گردد                                                                                                                   عابد تبریزی

به لطفی دردهایم را دوا کن                         ز خود گم گشته با خود آشنا کن

خداوندا من از من در عذابم                           به حق خود مرا از من رها کن                                                                                         عابد تبریزی

ای نای خوش نوای به دلدار و دلخوشی              دم می دهی تو گرم و دم سرد می کشی

خالی است اندرون تو از بند لاجرم                       خالی کننده دل و جان مشوشی                                                                                          دیوان شمس؛غزل:2994

نی از «خود» تهی شده است و انسان نیز باید از انانیت تهی شود «خودی کفر است گر خود پارسایی است . 

چون رهند از دست خود دستی زنند                  چون جهند از نقص خود رقصی کنند

مطربانشان از درون دف می‌زنند                        بحرها در شورشان کف می‌زنند                                                                                 مثنوی معنوی؛دفتر سوم

سالهائیست که پنداشتمت در بر خویش             صبح رسوائیم آمد که همه خویشتنم                                                                                                        سعدی

تهی گشتن از خودهای موهوم راهی است که سالک را به معراج می‌برد:

چیست معراج فلک این نیستی                         عاشقان را مذهب و دین نیستی                                                                                   مثنوی، دفتر ششم 

این "نیستی" مرکبی است که به سوی هستی مطلق اوج می بخشد:

خوش براقی گشت خنگ نیستی                   ســوی هستــی آردت گر نیستی                                                                                            مثنوی، دفتر چهارم

مولانا لازمه درک و شنیدن اسرار الهی را ، راز داری و خاموشی و سرا پا گوش شدن می داند و چنانکه پیشتر اشاره شد می گوید:

أَنْصِتُوا را گـوش كن خامــوش باش                        چون زبان حق نگشتى گوش باش‏                                                                                            مثنوی معنوی ؛دفتر دوم

گــوشِ آن کس نوشد اســرارِ جلال                      کو چو سوسن صد زبان افـتاد و لال                                                                                          مثنوی معنوی ؛دفتر سوم

چـند گاهى بى ‏لب و بى‏ گــوش شو                       وآنگهـــان چون لـب حريف نوش شو

چند گـــــفتى نظــم و نثر و راز فاش                      خواجه يك روز امتحان کن گنگ باش‏                                                                                           مثنوی معنوی ؛ دفتر پنجم 

  اين گل گوياست پر جوش و خروش                     بلبلا ترك زبان كـــــــــــن باش گوش                                                                                          مثنوی معنوی ؛دفتر ششم
و توصیه می کند :

دم مزن تا بشنوی از دم زنان                              آنچه نآمد در زبان و در بیان

دم مزن تا بشنوی زآن آفتاب                              آنچه نآمد در کتاب و در خطاب                                                                                 مثنوی معنوی ؛دفتر سوم

"نی" هر چند تهی است ولی خنثی و منفعل نیست؛ مولانا در حکایت موسی و شبان گوید:

  نقش می‌بینی که در آیینه‌ایست                   نقش تست آن نقش آن آیینه نیست

دم که مرد نایی اندر نای کرد                         درخور نایست نه درخورد مرد

هان و هان گر حمد گویی گر سپاس               همچو نافرجام آن چوپان شناس

حمد تو نسبت بدان گر بهترست                    لیک آن نسبت بحق هم ابترست                                                                                 مثنوی معنوی ؛دفتر دوم

 و در غزلی در اوایل دیوان شمس گوید:

ای بانگ نای خوش سمر در بانگ تو طعم شکر      آید مرا شام و سحر از بانگ تو بوی وفا

بار دگر آغاز کن آن پرده‌ها را ساز کن                   بر جمله خوبان ناز کن ای آفتاب خوش لقا                                                                                                  غزل:34

مولانا در ابیات متعددی از دیوان شمس به نی اشاره نموده و ظاهرا نواختن نی و رباب را دوست می داشت؛نی نوای محزونی دارد و فراق را تداعی می کند ؛البته خود مولانا انسان بسیار شادی بوده و چنان که خود گوید:"فرح بن الفرح" و "طرب اندر طرب" بوده ولی غم فراق را داشته و ناله سر می داده است .نوای نی نیز برایش یادآور دوری از نیستان و خاستگاه بوده است از طرفی به موسیقی نیز علاقه وافری داشته و در مثنوی و دیوان شمس به این اشاره نموده است:

لیک بد مقصودش از بانگ رباب                          هم‌چو مشتاقان خیال آن خطاب

نالهٔ سرنا و تهدید دهل                                     چیزکی ماند بدان ناقور کل

پس حکیمان گفته‌اند این لحنها                          از دوار چرخ بگرفتیم ما

بانگ گردشهای چرخست این که خلق               می‌سرایندش به طنبور و به حلق

مؤمنان گویند که آثار بهشت                             نغز گردانید هر آواز زشت

ما همه اجزای آدم بوده‌ایم                              در بهشت آن لحنها بشنوده‌ایم

گرچه بر ما ریخت آب و گل شکی                      یادمان آمد از آنها چیزکی

لیک چون آمیخت با خاک کرب                           کی دهند این زیر و آن بم آن طرب 

در ادامه پس از چند بیت گوید:

پس غدای عاشقان آمد سماع                          که درو باشد خیال اجتماع

قوتی گیرد خیالات ضمیر                                 بلک صورت گردد از بانگ و صفیر

آتش عشق از نواها گشت تیز                         آن چنان که آتش آن جوزریز                                                                                        مثنوی معنوی ؛دفتر چهارم

در مناقب العارفین از مولانا نقل شده است که:وقتی موسیقی نواخته می شود ؛ صدای باز شدن درهای بهشت را می شنوم.

                                                                                    الحمد لله رب العالمین